Atlete Gretel Bergmann is nu ook een filmster

In 1936 sprong de Duitse Gretel Bergmann 1,60 meter hoog en dat was toen een record. De nazi’s weigerden dat echter te erkennen, omdat ze joods is. In 2009 wordt dit record alsnog toegeschreven aan de inmiddels 95-jarige Bergmann. Niet geheel zonder toeval draait nu net een speelfilm over haar leven.

Door Jurryt van de Vooren en Frank Grootemaat

Gretel Bergmann was in de jaren dertig één van de beste hoogspringsters ter wereld. Voor het naziregime was er echter een klein probleempje: Bergmann was joods. In 1933 werd ze daarom geroyeerd door haar atletiekclub, waarop ze een jaar later naar Engeland vertrok.

Omdat ze een uitgesproken titelfavoriet was voor de Olympische Spelen van 1936, en om de rest van de wereld te laten zien dat de nazi's het niet zo slecht voor hadden met de joodse medemens, werd er druk op haar uitgeoefend om terug te keren en uit te komen voor Duitsland. De Verenigde Staten dreigden de Spelen te boycotten als er geen Duitse joden op de deelnemerslijst zouden staan.

Bergmann keert terug

Vanwege de dreigementen aan het adres van haar familie had Bergmann geen keus en keerde ze terug. Ze droomde ervan om in een vol stadion een gouden medaille te winnen, en zo de Nazi’s een loer te draaien door te demonstreren waartoe een joodse in staat was. Ze was goed op weg om deze droom te realiseren, want een maand voor de Spelen sprong ze over 1 meter 60 en evenaarde daarmee het Duitse record.

Twee weken voor de aanvang van het evenement ontving ze echter een brief van het Duitse Olympische comité. Haar werd meegedeeld dat haar prestaties onvoldoende waren, en dat ze van de deelnemerslijst was gehaald. Door haar aanvankelijk wel toe te laten was de Amerikaanse boycot van de baan. Maar de droom die Bergmann koesterde was voor de Nazi’s een nachtmerrie, en vandaar dat Bergmann werd teruggetrokken. Schermster Helena Mayer en ijshockeyer Rudi Ball waren de enige Duitse Joden die aan de Spelen van 1936 mee zouden doen. 

Bergmanns vervang(st)er

Dora Ratjen verving Bergmann bij het hoogspringen. Met een sprong van 1 meter 58 eindigde Ratjen op een vierde plek net naast het podium. De Hongaarse Ibolya Csak won, met een sprong van … 1 meter 60.

Twee jaar later baarde Ratjen opzien door op de Europese Kampioenschappen met een wereldrecordsprong van 1 meter 70 de titel op te eisen. Op de terugreis viel het een aantal medereizigers echter op dat de Duitse atlete baardgroei had, en na een onderzoek door een arts bleek dat Ratjen een man was. Horst Ratjen, zoals hij echt heette, raakte zijn record en titel kwijt.

Ratjen onthulde later dat hij in opdracht van de Nazi’s als vrouw door het leven ging, om de kans op medailles te vergroten. Vanwege represailles bij weigering had hij naar eigen zeggen geen keus. De rest van zijn leven leed Ratjen een teruggetrokken bestaan en overleed in april vorig jaar. 

Bergmann emigreert

Gretel Bergmann vertrok een jaar na de Spelen naar de Verenigde Staten, waar ze nu nog steeds woont. In 1937 won ze bij het Amerikaanse kampioenschap het hoogspringen en het kogelstoten. Een jaar later prolongeerde ze haar hoogspringtitel. In 1939 stopte ze met atletiek. In 1942 verkreeg ze het Amerikaanse staatsburgerschap.

Nog steeds is de inmiddels 95-jarige ex-atlete ervan overtuigd dat ze in 1936 goud had behaald als ze mee had mogen doen. "Dan had ik gewonnen, geen twijfel! Ik was zo boos! En het was altijd zo, hoe meer ik me opwond, hoe beter ik sprong.”

Bergmann zwoor na haar vertrek nooit terug te keren naar Duitsland. In 1999 besloot ze toch in het vliegtuig te stappen, toen er een sportcomplex in haar geboorteplaats Laupheim dat haar naam droeg werd geopend. Om de herinnering voor met name jonge mensen levend te houden zette ze weer voet op Duitse bodem. Duits sprak ze echter niet meer.

Berlin 36

In augustus dit jaar ging de speelfilm die het verhaal van Bergmann en Ratjen vertelt in première. Het zal daarom niet geheel toeval zijn dat nu het wereldrecord van 1936 aan haar is toegeschreven, omdat ze hierdoor weer in de aandacht staat.

Atletiek · Olympische Zomerspelen · Sport en politiek

permalink | plaats reactie |

Reacties