ANP Foto verkoopt nazipropaganda

ANP Foto heeft een claim gestuurd voor een sportfoto uit 1941, waarvan het bedrijf geen eigenaar is. Nog erger is dat die werd gemaakt door een propagandabedrijf in dienst van de Duitse bezetters.

Sportwedstrijden van de Hitlerjugend en de Nationale Jeugdstorm op 19 en 20 juli 1941. Foto Stapf Bilderdienst via het Nationaal Archief

Een foto uit 1941 maakt veel los in 2026.

ANP Foto ondermijnt het maatschappelijke vertrouwen in het publieke domein, en daarmee het werk van archieven, musea, onderwijsinstellingen en bibliotheken

Hitlerjugend

Wouter Louwerens schreef vier jaar geleden een artikel voor Reporters Online, waarbij een foto werd gebruikt van sportwedstrijden van de Hilterjugend en de Nationale Jeugdstorm, een nationaalsocialistische jongerenorganisatie. Die werden op 19 en 20 juli 1941 georganiseerd in Houtrust in Den Haag.

Enkele weken geleden stuurde ANP Foto een claim wegens onrechtmatig gebruik, zo schreef Jan-Jaap Heij als platformbaas van Reporters Online. Interessante materie, want als sporthistoricus herkende ik die foto meteen, al helemaal met de Tweede Wereldoorlog als één van mijn specialiteiten. Die context is belangrijk.

Vriendschappelijke strijd

Het bewuste sportevenement was politiek zeer beladen, want op de tribune zat Arthur Seyss-Inquart als rijkscommissaris voor de bezette Nederlandsche gebieden. ‘Tevens aanwezig,’ somde de gelijkgeschakelde dagbladen op, ‘de weermachtsbevelhebber in Nederland, generaal der vliegers Fr. Christiansen, de commissaris-generaal z.b.v. Oberstdienstleiter Schmidt, de bevelhebber der Ordnungspolizei in Nederland, generaal Schumann, de hoofdstormer van de Jeugdstorm, C. van Geelkerken, Oberbannführer Abelbeck, chef Amt für Leibesübungen en de chef van de Befehlstelle der Reichsführung in Nederland Hauptbannführer D. Lindenburger.’

Voor aanvang maakte Lindenburger duidelijk waarom zij daar allen bijeen waren. “Wij hebben het aan den Führer te danken wanneer wij elkaar hier in vriendschappelijken strijd ontmoeten kunnen. Dankbaar zijn wij ook degenen, die op het oogenblik in het Oosten stormloopen en er voor zorgen, dat overal het recht weer zal heerschen.

Want het mag niet zijn, dat het bolsjewisme voortschrijdt om moord, ellende, zorg en dood aan de wereld te brengen. Wij zijn nationaal-socialisten. Ieder van ons heeft zijn volk lief en wanneer gij thans aantreedt om uw lichaam te stalen, dan bereidt u daarmede voor op den tijd, die voor ons ligt, een tijd, waarin de Duitsche en Nederlandsche jeugd elkaar de hand reiken.”

Bron

Deze sportpropaganda was als vanzelfsprekend tot in detail geregisseerd en vastgelegd. Zo stond er een foto op de voorpagina van de Deutsche Zeitung in den Niederlanden, de officiële spreekbuis van de bezetters. Elders in de krant stonden nog eens vijf afbeeldingen.

Ook de tijdschriften waren in de oorlogsjaren onder nazi-controle, zoals Het Leven. Op 26 juli 1941 plaatste dat blad twee foto’s van de wedstrijden, waaronder de gewraakte afbeelding van de prijsuitreiking.

Hiermee hebben we de originele bron gevonden, waaruit ANP Foto nu drinkt. Het persbureau meldt dat de foto werd gemaakt door Polygoon, met het Haags Gemeentearchief als leverancier. En inderdaad staat die afbeelding op die beeldbank.

Ook het Nationaal Archief biedt deze foto aan, zónder beperkingen. Er wordt nadrukkelijk gemeld dat die rechtenvrij is. Deze foto komt uit het publieke domein!

ANP Foto is dus niet de exclusieve eigenaar van deze foto, omdat die via andere beeldbanken zonder beperkingen worden aangeboden. Nog ernstiger is dat het persbureau dwangsommen oplegt voor materiaal uit het publieke domein. Het verkoopt materiaal waar het geen eigenaar van is, zelfs onder dreiging van een dwangsom en juridische stappen.

Dat is niet toegestaan, waarmee ANP Foto in overtreding is. Niet voor de eerste keer trouwens, want er zijn meer voorbeelden bekend van claims op het publieke domein – óók bij mij.

Zo ondermijnt ANP Foto het maatschappelijke vertrouwen in het publieke domein, en daarmee het werk van archieven, musea, onderwijsinstellingen en bibliotheken. Veel gebruikers zullen terugschrikken van hergebruik als ze alsnog een claim kunnen krijgen van ANP Foto. Het verdienmodel van één persbureau mag nooit het algemeen belang schaden. Dat is een directe bedreiging voor de gehele erfgoedsector, waar ANP Foto op moet worden aangesproken.

Stapf

Er is nog iets aan de hand met de foto uit Het Leven. Die is niet gemaakt door Polygoon, zoals ANP Foto en het Haags Gemeentearchief melden, maar door Stapf Bilderdienst. Het staat er gewoon bij in het tijdschrift. En dat maakt deze zaak nog veel ernstiger, omdat dit een propagandabureau was, onder volledige controle van de nazi’s.

Het bureau was vernoemd naar Frans Anton Stapf, die in 1935 van Duitsland naar Nederland verhuisde. Tot de Duitse inval deed hij zich voor als politiek vluchteling, maar meteen daarna bleek hij een overtuigd nazi. Zijn werk was bedoeld als ondersteuning van de bezetting.

Tussen 1935 en 1950 werden minimaal 8167 foto’s van zijn persbureau afgedrukt in de Nederlandse kranten, die via Delpher zijn te raadplegen. Zoals de website Oorlogsbronnen meldt: ‘Het fotopersbureau leverde voor en tijdens de Duitse bezetting van Nederland foto- en propagandamateriaal aan de Nederlandse pers.’ Slechts één publicatie was niet tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Vanaf 1941 streed Stapf vrijwillig aan het Oostfront. Na de Tweede Wereldoorlog keerde hij niet terug naar Nederland, waarmee hij een mogelijke veroordeling ontliep vanwege zijn actieve medewerking aan de Duitse bezetting. Pas later bleek dat hij in 1977 was overleden in Frankfurt am Main, 66 jaar oud.

Verdwenen foto’s

De duizenden foto’s van zijn bureau waren eveneens verdwenen, maar een deel van deze collectie belandde in 1981 alsnog in Nederland. Het ging om ongeveer vijfduizend originele kleinbeeldnegatieven, die in 1947 als oorlogssouvenir waren meegenomen door de Canadese militaire politieman James Sharp. Hij legde die op zijn zolder, waar niemand er nog naar keek.

Na zijn overlijden in 1965 werden de opnames aangetroffen, maar wederom niet op waarde ingeschat. Ze werden simpelweg naar een andere zolder verplaatst. Het duurde daarna nog eens meer dan tien jaar toen een voormalige collega van Sharp de beelden bekeek en die schonk aan de universiteit van Vancouver.

Die stuurde alles via het Nederlandse consulaat door naar het Rijks Instituut voor Oorlogsdocumentatie, de voorloper van het huidige NIOD. Historicus Eric Somers bestuurde de vondst, wat in 1986 heeft geleid tot de publicatie van zijn boek Vrijgegeven door de Duitse censuur. Het Rijksmuseum maakte er een tentoonstelling over.

Inmiddels zijn er 1687 afbeeldingen te raadplegen via de beeldbank van Oorlogsdocumentatie – opnieuw een bewijs dat ANP Foto hiervan niet de exclusieve rechten heeft. Laten we er maar van uitgaan dat het NIOD er niet van op de hoogte is dat ANP Foto een dwangsom heeft gestuurd voor een afbeelding, die in 1981 aan het RIOD was overgedragen.

Propaganda, propaganda, propaganda

Al die foto’s van Stapf kregen precies veertig jaar geleden veel aandacht in de Nederlandse pers. Het werd duidelijk dat hij als overtuigd nationaalsocialist actief had meegewerkt aan de Duitse bezetting. Door het hele land waren gebeurtenissen vastgelegd, zoals sportwedstrijden, bijeenkomsten van de WA en SS, feestelijke bijeenkomsten van nazi’s en Duitse opleidingskampen. Juist de afbeeldingen van alledaagse gebeurtenissen waren waardevol, omdat hiermee de schijn werd gewekt dat het dagelijks leven gewoon doorging.

Tegelijkertijd lijkt het er op dat Stapf actief heeft meegeholpen aan de deportaties van vervolgde minderheden. In de beeldbank van het NIOD wordt een fotocollectie bewaard, die hij aan het einde van 1940 heeft gemaakt. Onder de titel ‘Zigeunerkamp’ legde Stapf het dagelijks leven vast een groep Roma en Sinti aan de rand van Haarlem. ‘Het vermoeden bestaat,’ meldt het NIOD, ‘dat deze reportage van fotograaf Franz Stapf als een soort documentatie moest dienen voor Duitse instanties.’

In diezelfde periode volgde de fotograaf General-Kommissar Fischböck en senator dr. Böhmker tijdens een bezoek aan de markt op het Waterlooplein. ‘Böhmker was verantwoordelijk voor de uitvoering van alle anti-Joodse maatregelen,’ aldus het NIOD. Enkele maanden voor de eerste razzia’s en deportaties is het op zijn minst opvallend dat zij door de Joodse buurt liepen, samen met Stapf. Hij fotografeerde ook Joodse mensen, die aangaven dat zij dat niet wilden. Het was allemaal waardevolle informatie als voorbereiding op een genocide.

Op 21 oktober 1944 sprak de Nederlandse regering zich in het Besluit Vijandelijk Vermogen uit over het eigendom en vermogen van Stapf Bilderdienst, zo vermoedt Wikicommons. ‘Die verklaarde dat alle Duitse en Duitsgezinde economische activiteiten in Nederland vanaf 1940 door de Nederlandse regering geconfisqueerd waren.’

Als dat inderdaad zo is, heeft dat consequenties voor de verkoop van foto’s van Stapf. Door deze verordening van ruim tachtig jaar geleden zijn de opbrengsten dan voor de staat en niet voor ANP Foto of andere aanbieders.

Onderzoek

ANP Foto biedt een gigantische hoeveelheid materiaal aan met elke dag weer heel veel nieuwe foto’s. Dan is het niet zo gek dat het bureau niet van elke afbeelding de exacte afkomst weet en dat er soms een pijnlijke affaire ontstaat, zoals nu.

Op 17 april schreef ANP-directeur Martha Riemsma op Villamedia echter dat haar bedrijf dat onderzoek wel degelijk doet. Dat deed zij in reactie op een column van Kim van Keken over de blafbrieven van ANP Foto over vermeende schendingen van fotorechten. Riemsma gaf hierin een verklaring voor de hogere claims na vermeend onrechtvaardig hergebruik van foto’s.

‘De vergoedingen die ANP hanteert zijn bewust hoger dan de oorspronkelijke licentieprijs van een foto: we maken kosten voor het opsporen van onrechtmatig gebruik, en wie achteraf wordt aangesproken moet altijd duurder uit zijn dan wie vooraf gewoon een licentie koopt, omdat het anders simpelweg niet loont om dat te doen.’

Uit de claim voor Reporters Online blijkt dat er bij die foto uit 1941 geen onderzoek is geweest. Anders was al bekend geweest dat:

1) die in het publieke domein staat

2) die op meer plekken wordt aangeboden

3) is gemaakt als nazipropaganda

4) de opbrengst moet worden overgemaakt aan de Staat der Nederlanden vanwege een besluit uit 1944

Pas deze week hoorde Heij dat ANP Foto de beschuldiging heeft ingetrokken. Er werden verder geen excuses gemaakt voor het onterechte verwijt. Het systeem van blafbrieven, dat in dit geval heeft gefaald, blijft bestaan. Als ik de baas zou zijn van Villamedia, zou ik daarom denken dat mijn platform is misbruikt voor het verspreiden van onjuiste informatie. Dat onderzoek wordt niet gedaan voordat ANP Foto in actie komt, niet vooraf tenminste.

Roof-foto’s

Marcel van den Berg en Martine Bakx verzamelen al die gevallen van onterechte claims. Wederom probeert ANP Foto een affaire in stilte af te handelen, waar sprake is van een serieus maatschappelijk probleem.

Daarom heb ik een voorstel. Om te beginnen komt er een onafhankelijk onderzoek naar de foto’s van Stapf Bilderdienst en vergelijke propagandabureaus, die via ANP Foto worden aangeboden. Dat is niet zo heel moeilijk met behulp van de collectie bij het NIOD en de duizenden afdrukken, die via Delpher zijn te herleiden.

Al die foto’s worden gemerkt als een variant van roofkunst, onder de naam roof-foto’s. ANP Foto plaatst die allemaal in het publieke domein, met een duidelijke vermelding van de herkomst.

In samenwerking met Follow the Money en het NIOD kan ook worden uitgerekend hoeveel ANP Foto daarvoor in totaal heeft ontvangen, ondanks het Besluit Vijandelijk Vermogen. Dat bedrag is tenslotte onrechtmatig verkregen.

Verder merkte Somers in 1986 al op dat heel veel afbeeldingen uit de originele collectie van Stapf nog missen, vooral ná 1942. Via mijn onderzoek in Delpher heb ik duizenden afdrukken gevonden, die in die bewuste periode zijn gemaakt. Het zijn weliswaar niet de originele foto’s, maar met AI-tools is het mogelijk om hoogwaardige reconstructies te maken.

Dit onafhankelijke onderzoek wordt ondersteund door ANP Foto met een bedrag van – ik noem maar wat – honderdduizend euro. Alle foto’s die op deze manier worden opgespoord, komen dan ook in het publieke domein.

Want ook meer dan tachtig jaar na de Tweede Wereldoorlog mag niemand geld verdienen met de verkoop van deze roof-foto’s.