Het IOC wilde de Olympische Winterspelen van 1940 opnieuw door de nazi’s laten organiseren

Nazi-Duitsland organiseerde in 1936 niet alleen de Olympische Zomerspelen, want de Winterspelen waren dat jaar in Garmisch-Partenkirchen. Het IOC wilde dat vier jaar later opnieuw doen.

Hakenkruis en olympische ringen in één badge. Afbeelding van het Auckland Museum via Wikimedia

In 1972, na de tragische dood van elf leden van de Israëlische ploeg als gevolg van een actie van de Palestijnse terreurgroep Zwarte September in het Olympisch Dorp, werd er ernstig rekening mee gehouden dat de Zomerspelen van München niet meer zouden worden hervat.

IOC-voorzitter Avery Brundage besliste anders. Met de woorden The Games must go on! gaf de Amerikaanse sportbestuurder uiting aan zijn overtuiging dat de olympische gedachte van sport en verbroedering nooit voor dood en verderf zou mogen wijken.

Het besluit van Brundage riep in brede kring weerstand op. Voor velen kwam het ook volledig onverwacht en dat is gek. Ruim dertig jaar eerder had het IOC-bestuur er ook al blijk van gegeven dat niets de mythe van het vierjaarlijkse sportfestijn in de weg mocht staan.

Tot afgrijzen van veel mensen ging het IOC akkoord met een aanbod van nazi-Duitsland om de Winterspelen van 1940 in Garmisch-Partenkirchen te houden

Japan

We schrijven de periode 1937-1940. De organisatie van de twaalfde Olympiade was door het IOC toegekend aan Japan, dat de voorkeur had gekregen boven Finland. Tokio en Sapporo waren aangewezen als de gaststeden voor respectievelijk de Zomer- en de Winterspelen.

Niet iedereen was het daar mee eens geweest. Veel sporters en sportbestuurders hoopten na de stuitende nationaalsocialistische ‘Propaganda-Spelen’ van 1936 in Berlijn op een terugkeer naar een evenement waarin alles om de sport draaide. Maar vooraf was al duidelijk geworden dat ook Japan de Duitse lijn wilde volgen en de Spelen zag als een uithangbord voor zijn reeds ingezette expansiepolitiek.

Hoe dan ook, de Winterspelen van Sapporo, die op de agenda stonden voor de periode van 3 tot en met 12 februari 1940, zouden – althans volgens de planning – de eerste keer zijn dat het olympische circus in Azië zou neerstrijken.

Politiek gezien was er in de jaren dertig echter van alles aan de hand, zeker in Azië. Na het Mantsjoerije-incident van 1931, waarin Japan in het noordoosten van China al een vazalstaat had gesticht, viel Japan in 1937 ook de rest van China binnen. Dit resulteerde in het bloedbad van Nanking, waarbij circa 300.000 Chinezen werden afgeslacht.

Boycot

Voor elk weldenkend mens was het nu duidelijk dat de Spelen niet in Japan konden worden gehouden. Engelse sporters verklaarden al in een vroeg stadium dat ze niet naar Sapporo en Tokio zouden afreizen. Diverse sportbonden riepen op tot een boycot en ook het Nederlandse IOC-lid Pieter Scharroo gaf in maart 1938 aan dat hij ernstige twijfels had over het evenement in Japan.

In schril contrast met de algemeen heersende overtuiging hield het IOC in een vergadering later die maand nog hardnekkig vast aan het doorgaan van de Spelen in Japan. De Belgische IOC-voorzitter Henri de Baillet-Latour verwoordde het besluit aldus: ‘Het verantwoordelijke comité in Japan heeft mij uitdrukkelijk bericht dat het land ondanks het conflict met China met de organisatie van de Spelen wenst door te gaan en zijn verbintenissen zal nakomen. Onder deze omstandigheden kan het Internationaal Olympisch Comité rustig de verdere loop der gebeurtenissen afwachten’.

Namens het organisatiecomité in Tokio sprak Takashi Go zijn erkentelijkheid uit voor de standvastigheid van het IOC.

In juli 1938 was het tenslotte Japan zelf dat besloot af te zien van de organisatie.

Helsinki en Sankt Moritz

Het bestuur van het IOC klopte daarna alsnog bij Finland aan. Het Scandinavische land reageerde welwillend en toonde zich bereid om de organisatie van de Spelen van 1940 over te nemen. Hoofdstad Helsinki kreeg alsnog de Zomerspelen toegewezen.

En hoewel Finland bereid was om ook de Winterspelen te organiseren – en daar met het oog op het klimaat in het land zelfs bij uitstek geschikt voor was – besloten de keuzeheren van het IOC, ook al gezien de korte voorbereidingstijd, voor de Winterspelen opnieuw een beroep te doen op het Zwitserse Sankt Moritz, waar de meeste sportaccommodaties van de Spelen van 1928 nog beschikbaar waren.

De sportofficials in het Alpenland bleken best genegen om opnieuw de Winterspelen te huisvesten, maar er was wel een probleem. Ze waren nog steeds kwaad over een eerdere beslissing van het IOC-bestuur, dat had aangegeven skileraren voortaan als professionals te beschouwen en daarom uit te sluiten van deelname aan de Spelen. Zwitserland voelde zich hierdoor ernstig benadeeld. Want als hun beste sporters op deze manier noodgedwongen aan de kant moesten blijven was de lol er voor de Zwitsers wel van af.

Het IOC hield vast aan haar zienswijze en de controverse duurde maandenlang. Na een nieuw gesprek kwam Zwitserland met een tegenvoorstel aan het IOC. De Winterspelen konden wederom in Sankt Moritz worden gehouden, maar dan wel met als voorwaarde dat de ski-onderdelen uit het programma moesten worden gehaald of anders op zijn minst afgewaardeerd moesten worden tot ‘demonstratiesport’.

Die eis was voor het IOC niet acceptabel. Ook het Zwitserse wintersportoord viel dus af. Op 9 juni 1939 werd Sankt Moritz als organiserende stad geschrapt.

Via het officiële rapport van Japan over de Olympiade van 1940

Wie hapt toe?

Ondanks deze nieuwe tegenslag en ondanks het toenemende oorlogsgeweld zette het IOC de zoektocht naar kandidaatsteden voort. De tijd begon inmiddels te dringen.

Lake Placid werd benaderd, maar de Amerikanen bedankten beleefd voor de eer. Ook Oslo werd gevraagd, maar de Noorse hoofdstad liet weten de handen al meer dan vol te hebben aan het WK skiën. Alleen Montreal nam het IOC-verzoek serieus in overweging, maar toen de Canadezen uiteindelijk aangaven de Spelen liever in 1944 te organiseren, zat het IOC-bestuur nog steeds met lege handen.

Dat de wil om de Olympische Winterspelen van 1940 ten koste van alles doorgang te laten vinden heel diep zat, bleek echter toen de internationale sportbestuurders een laatste konijn uit de hoge hoed toverden. Tot afgrijzen van veel mensen die de sport een warm hart toedroegen, maakte het IOC bekend dat het akkoord ging met een aanbod van nazi-Duitsland om – na de Winterspelen van 1936 – ook die van 1940 in Garmisch-Partenkirchen te houden. Met dit ronduit belachelijke maar unanieme besluit gaf het toenmalige IOC-bestuur blijk van een schandalig gebrek aan moreel en politiek besef.

Koppig en onverstoorbaar verklaarde het IOC-bestuur bij deze beslissing niet over een nacht ijs te zijn gegaan. Er was een discussie geweest, maar cynisch genoeg waren het niet het oorlogszuchtige nazi-bewind, de benarde situatie van de Duitse joden, de afgedwongen Anschluss van Oostenrijk, de annexatie van het Tsjechische Sudetenland of de wanstaltige Duitse propagandamachine van Berlijn 1936 die op tegenstand stuitten. Nee, het ging het IOC veel meer om het feit dat het eigenlijk niet wenselijk was dat een stad (in dit geval Garmisch-Partenkirchen) twee keer achter elkaar de Olympische Spelen zou mogen organiseren….

Ruim twee maanden later, op 1 september 1939, vielen Duitse troepen Polen binnen en verklaarden Engeland en Frankrijk Duitsland officieel de oorlog. Hiermee waren de Winterspelen van 1940 alsnog en nu definitief van de baan.

Ook de Winterspelen van 1944 – op het IOC-congres van november 1939 toegekend aan het Italiaanse Cortina d’Ampezzo en dus niet aan Montreal – vonden vanwege de oorlog geen doorgang. Zowel Cortina (1956) als Sapporo (1972) werden in een later stadium uiteindelijk alsnog als gastheer voor de Winterspelen aangewezen.

En hoe liep het af met de Olympische Zomerspelen van 1940? In november 1939 kreeg ook Finland te maken met een vijandelijke troepeninvasie, toen het Russische leger de grens overstak en de zogenaamde Winteroorlog uitbrak. Daarmee waren de Zomerspelen van 1940 van de baan.