NieuwOlympische Spelen

Het olympisch vuur is een verzonnen traditie

In Olympia wordt het vuur ontstoken voor de olympische fakkeltocht naar Tokio. Met deze ceremonie wordt de schijn gewekt dat dit een eeuwenoude traditie is, maar dat is niet waar. Het olympisch vuur is een verzonnen vuur, nog geen honderd jaar oud.

Tijdens de openingsceremonie van Amsterdam 1928 werd voor de eerste keer in de geschiedenis het olympisch vuur ontstoken. Deze bleef twee weken branden, tot het einde van het evenement. Zo zijn we het nu nog steeds gewend.

Zo zij het

De symboliek van vuur was vóór Amsterdam 1928 ook al populair in de olympische beweging. In 1896 waren de eerste moderne Spelen in Athene, onder meer met fakkeltochten door de stad. In 1912 stonden er vuurkorven op de twee torens van het Olympisch Stadion in Stockholm. In 1919 vierde het Internationaal Olympisch Comité zijn 25-jarige bestaan met een fakkeltocht in Lausanne. IOC-voorzitter Pierre de Coubertin zei tijdens de olympische slotceremonie van Parijs 1924: “Moge de Olympische fakkel zijn tocht door de tijden vervolgen voor het welzijn eener mensheid die steeds moediger en reiner wordt. Zoo zij het!”

Stadionarchitect Jan Wils gaf de traditie van het vuur een nieuwe dimensie door speciaal hiervoor een korf te bouwen op de Marathontoren op het plein voor het Olympisch Stadion. Op 26 april 1926 sprak hij hierover voor de eerste keer in Het Vaderland: “Ik stel me daarvan veel voor. Het wordt een heele ijle toren. Er boven komt een groote schaal, waarin overdag een rookpluim kan opstijgen en ’s avonds een vuurzuil.” Tijdens de openingsceremonie van 28 juli 1928 kringelde er inderdaad rook uit de toren om na zonsondergang te veranderen in vuur.

Duitse propaganda

Het IOC was vooraf niet op de hoogte gesteld van deze innovatie, maar was wel zo gecharmeerd dat die in 1932 officieel werd toegevoegd aan de openingsceremonie in Los Angeles. Er was alleen nog wel een groot verschil met de huidige traditie, want zowel in Amsterdam als in de Verenigde Staten werd het vuur in het stadion zelf ontstoken, zónder fakkeltocht vanuit Olympia hieraan vooraf. Dat zou ook onmogelijk zijn geweest, want de Nederlandse organisatie had niet de capaciteit om een fakkeltocht van duizenden kilometers lang te organiseren door verschillende landen over slechte wegen, als die er überhaupt al lagen. Hetzelfde gold voor de Amerikanen, die dan ook nog eens een oceaan hadden moeten oversteken.

Het waren dan ook de Duitsers, die de fakkeltocht vanuit Olympia toevoegden aan de traditie, omdat zij wél de wil en middelen hadden om die logistieke hel tot een goed einde te brengen. Met Duits geld werd Olympia en omgeving opgelapt, zodat de fakkelloop daar kon starten als een politieke propagandastunt van exact 3.187 kilometer lang – de afstand tussen Olympia en het Olympisch Stadion in Berlijn. “Ze moeten menschen uit vele landen tezamen brengen en in hen het bewustzijn van de gemeenschappelijke Olympische idealen versterken,” zo zei het Duits Olympisch Comité.

Op 20 juli 1936 werd zo in Olympia voor de eerste keer het vuur ontstoken met weerkaatsend zonlicht in spiegels, precies zoals de Griekse archeoloog Alexander Philadelpheus had bedacht. “Van Apollo zelf, de god van het licht.”

Die plechtigheid in Olympia en de verwijzing naar Apollo legden een historische link met de oude Grieken, alhoewel die nooit gebruik hadden gemaakt van het olympisch vuur. En het werkt nog steeds, want ook in onze tijd zijn er mensen die denken dat de olympische traditie van de fakkeltocht teruggaat tot de oude Grieken, waar die nog niets eens een eeuw oud is. Het olympisch vuur kreeg zo van de Duitsers als geboortegeschenk er duizenden jaren gratis geschiedenis bij.

De estafettetocht van 1936 was daarmee één grote propagandastunt. Niet iedereen wilde daaraan meewerken, zodat er op verschillende plekken langs de route gevechten uitbraken met antifascisten – in ieder geval in Griekenland en Tsjecho-Slowakijë. Het dieptepunt werd bereikt toen het vuur in Wenen arriveerde en tientallen nationaalsocialisten vernielingen aanrichtten tijdens een pogrom in een Joodse wijk van deze stad. Deze rellen werden vanuit Berlijn geregisseerd in een poging om Oostenrijk politiek te destabiliseren, waarmee het klimaat werd geschapen voor de gewenste Anschluss – een strategie die in 1938 inderdaad succesvol werd afgerond door Berlijn. De diplomatieke spanningen tussen Oostenrijk en Duitsland liepen na deze fakkeltocht daarom hoog op – geheel in tegenstelling tot de beloofde vrede en eenheid.

Ook Philadelpheus betreurde al snel zijn bijdrage aan de plechtigheid van 1936 in Olympia, ondanks een diploma van Hitler. Nadat in 1939 de oorlog was uitgebroken, constateerde hij bitter dat het mooie idee van olympische verbroedering wel heel kort had geduurd.

Britse propaganda

In 1948 ging het nog veel ernstiger mis in aanloop naar de Olympische Spelen in Londen. Het was sowieso al verbazingwekkend dat de Britten de traditie van de fakkelloop handhaafden vanwege de nazistische ontstaansgeschiedenis, maar blijkbaar was de symboliek te sterk om te negeren. De plechtigheid in Olympia was alleen een enorm probleem vanwege de burgeroorlog in Griekenland tussen regeringstroepen en communistische guerrilla’s. Vanwege het internationale prestige moest het ontsteken van het olympisch vuur gewoon doorgaan, ten koste van alles. Extra complicerend was dat de Britse regering in deze oorlog de kant had gekozen van de Griekse overheid – en dus tégen de communisten. Guerrillaleider Markos gaf daarop het bevel om de het ontsteken van het vuur en de daaropvolgende fakkeltocht met geweld te verstoren – zowel om Athene als om Londen te treffen.

Het bleef niet bij woorden, want onderweg naar Olympia werd een groep internationale journalisten inderdaad aangevallen door guerrilla’s. De correspondent van De Tijd maakte het allemaal mee: ‘Daar zaten wij, genodigden tot het vredesfeest, wat verlegen bij elkaar. ’n Nerveuze journalist telde haastig de kogelgaten die op een rijtje in de muur zaten.’ Bij deze gevechten kwam een Griekse soldaat om het leven.

Om erger te voorkomen cirkelden gevechtsvliegtuigen boven Olympia, ondersteund door zwaarbewapende militairen op de grond. De soldaat Konstantinos Dimitrelis kreeg de eerste fakkel overhandigd, waarvoor hij voor even zijn gevechtsoutfit had verruild voor sportkledij. ‘Wij huiverden bij zijn aanblik,’ vatte De Tijd deze paradoxale situatie treffend samen, ‘wij op dit vredesfeest.’

Dimitrelis liep enkele meters, waarna de fakkel als symbool voor vrede en eenheid zo snel mogelijk in een Brits oorlogsvliegtuig werd geladen om Griekenland te verlaten.

Waardeer dit artikel!

Dit artikel las je gratis. Vond je het de moeite waard? Dan kun je je waardering laten blijken door een kleine bijdrage te doen

Mijn gekozen waardering € -

Waardeer dit artikel!

Dit artikel las je gratis. Vond je het de moeite waard? Dan kun je je waardering laten blijken met een kleine financiële bijdrage.

 
Mijn gekozen waardering € -

Jurryt van de Vooren
http://Sportgeschiedenis.nl
Meest recente boek: 'Door Wilskracht Zegevieren' over sport in de Tweede Wereldoorlog. Schreef ook boeken over - onder meer - Amsterdam 1928 en de Elfstedentocht, net als de Bosatlas van het Nederlandse voetbal. Al bijna 25 jaar de enige Amsterdammer, die is afgestudeerd op Feyenoord.