Tijdens de Olympische Spelen van 1984 presenteerde Koos Postema het eerste ontbijtprogramma op de Nederlandse tv

Koos Postema is overleden. Hij heeft veel sporen achtergelaten in de sportgeschiedenis.

Koos Postema stond klaar voor het rechtstreekse verslag van de Elfstedentocht van 30 december 1961, maar tot grote frustratie van alle betrokkenen werd die op het allerlaatste moment afgelast. Twee jaar later kreeg hij opnieuw een kans.

Ik heb er echt zin in

Nationale eenheid

Nederland was begin jaren zestig verdeeld over verschillende zuilen. De katholieken, socialisten, protestanten en liberalen hadden allemaal hun eigen clubjes, universiteiten, dagbladen en omroepen.

Er moest daarom iets van gigantische proporties gebeuren als de radio- en tv-zenders bereid waren om met elkaar samen te werken. Zoiets kon het overlijden van koningin Wilhelmina zijn. En ook de Elfstedentocht behoorde tot die categorie.

De vreugde was dan ook groot toen de Elfstedenvereniging aankondigde dat er op 30 december 1961 zou worden gereden. Voor de eerste keer zou de tv daar rechtstreeks verslag van doen, iets wat bij de laatste tocht van 1956 technisch nog niet was te realiseren.

De twee radiozenders van die tijd waren goed voorbereid. ‘De centrale leiding berust bij Bob Spaak,’ schreef De Leeuwarder Courant. Spaak was toen een toonaangevend sportjournalist.

‘Verder werken mee Koos Postema, Kees Buurma, Klaas Jan Hindriks, Peter van Brakel en Leo Pagano,’ vervolgde de krant. ‘De uitzendingen, die plaats hebben in samenwerking met VARA, KRO en Wereldomroep, komen om 8.15, 9.55 en tussen 12.50—13.00 voor de KRO-zender. Ook de finish zal worden uitgezonden.’

Nu halen we onze schouders op over zulke berichten, maar een samenwerking tussen de katholieken en de socialisten was in 1961 zeer uitzonderlijk. Onder normale omstandigheden zou de paus hoogstpersoonlijk een verbod hebben afgekondigd, maar dan zou de uitzending van de Elfstedentocht in gevaar kunnen komen. En dus hield de paus voor één keer zijn mond.

Enkele uren voor de start werd de tocht alsnog afgelast en ging het allemaal niet door. Twee jaar later was er wederom sprake van eensgezindheid in Hilversum bij het verslaan van de Elfstedentocht, die wél doorging. Koos Postema zat in de tv-studio met sigaretten en asbakken om het een en ander aan elkaar te praten.

Koos Postema in 1963, screenshot uit het live verslag van de Elfstedentocht

Dat ging soms moeizaam, recenseerde het Algemeen Dagblad. ‘De televisie begon haar reportages om half twaalf precies. Ze begon met een verontschuldiging bij monde van verslaggever Koos Postema: er waren bij de cameraploegen moeilijkheden — en ze waren te voorzien geweest. De helikopter die het traject in de omgeving van Hindeloopen zou filmen, bleek op dat ogenblik nog niet te zijn opgestegen; de films van de andere ploegen kwamen later binnen, dan men had gehoopt. De oorzaak was duidelijk: zeer gladde wegen.’

Een jaar later blikte Postema terug op die Elfstedentocht in een uitzending van het VARA-programma Achter Het Nieuws. Hij sprak onder meer met Anton Verhoeven, George Schweigmann en Hylke Speerstra.

Kleur

Pas na 22 jaar was er weer een Elfstedentocht. Koos Postema werkte in 1985 nog steeds in Hilversum en werd opnieuw gevraagd om de rechtstreekse uitzending vanuit de studio te leiden. Er was in die tijd wel wat veranderd, want inmiddels was kleurentelevisie gangbaar geworden. Daarnaast mocht Postema niet meer roken, zoals in 1963.

Het verslag werd het grootste ooit in de geschiedenis van de NOS – tot dat moment. ‘Met ruim 300 man, 16 straalzenders, 33 camera’s op 47 standpunten, 15 verslaggevers en zeven regisseurs gaat de NOS naar Friesland toe,’ kondigde het AD aan. ‘Centrale presentatoren worden Koos Postema en Joop van Zijl.’

Zo was Postema betrokken bij zowel het eerste tv-verslag van de Elfstedentocht in zwart-wit als het eerste Elfstedenverslag in kleur.

Foto Beeld & Geluid via Europeana

Olympische Spelen

Via de sport heeft Postema nog meer mediageschiedenis geschreven. De Zomerspelen van 1984 in Los Angeles en de Winterspelen van 1988 in Calgary vonden allebei grotendeels plaats in de Nederlandse nacht.

De rechtstreekse tv-verslagen waren dus ook op dat moment en daarom kwam de publieke omroep in 1984 met een nieuw concept: het ontbijtprogramma. Niet iedereen keek namelijk de hele nacht door, zoals ik als vijftienjarige, waardoor er een manier werd gezocht om sportminnend Nederland even snel bij te praten voordat hun dag begon.

Elke ochtend had Postema een speciale gast met wie hij de nacht besprak. Ze zaten in een Amerikaanse keuken en kregen een Amerikaans ontbijt, gemaakt door een Amerikaan. “Ik heb er echt zin in,” zei Postema vooraf. “Dank zij een groot sportevenement krijgen we de kans om vijftien ochtenden ontbijttelevisie te maken, dat is toch heerlijk! En dat terwijl ik toch al 24 jaar in de omroep werk.”

Het was allemaal nieuw, zodat Postema niet van plan was om alles op de automatische piloot te doen. “Ik blijf ook gespannen voor een uitzending. Er gebeuren ontzettend veel leuke dingen, maar er kan ook veel mis gaan door de techniek.”

De Telegraaf vond het ook een leuk idee, behalve die ene uitzending dat Joop den Uyl van de PvdA was uitgenodigd als gast. ‘Als je net wakker wordt en je ziet Den Uyl op je nuchtere maag op het tv-scherm, dan schiet je dat toch wel gemakkelijk in het verkeerde keelgat.’

Deze innovatie was een aardig succes met in de eerste week een gemiddelde kijkdichtheid van ruim 350.000. Op zondag begon het programma pas om half tien, waardoor er meteen twee keer zoveel mensen keken. Het was allemaal nog even wennen om zo vroeg op de dag de tv aan te zetten.

Nederland 3

Tijdens de Olympische Winterspelen van 1988 in Calgary had Nederland voor de eerste keer drie tv-kanalen. De officiële lancering van Nederland 3 was weliswaar pas in april dat jaar gepland, maar het kwam de publieke omroep wel goed uit om daar al een groot deel van de Winterspelen uit te zenden. Het was een welkom experiment.

Ook hier was Postema bij betrokken, zijn zoveelste afspraak met de mediageschiedenis. Hij zat opnieuw klaar met een ochtendshow.

De komst van familieleden van de Nederlandse schaatsers naar het programma was een gouden zet, die in de uitzending contact hadden met hun geliefden. Er was in 1988 nog geen internet en mobiele telefonie, dus zowel in Nederland als in Canada zat iedereen nog vol emotie als ze elkaar voor de eerste keer spraken. Het hielp ook nog eens heel erg dat Yvonne van Gennip net dat jaar drie gouden medailles won.

In onze tijd zijn ontbijtprogramma’s een dagelijks ritueel, met dank aan pionier Koos Postema.