Home > Nieuw > Vijftig jaar geleden begon Mexico 1968. Hier zijn de CIA-documenten
NieuwOlympische SpelenSport en politiek

Vijftig jaar geleden begon Mexico 1968. Hier zijn de CIA-documenten

Op 12 oktober 1968 begonnen de Olympische Spelen in Mexico. Tien dagen eerder vielen in diezelfde stad nog honderden doden tijdens een demonstratie. Met behulp van documenten van de FBI en de CIA kijken we terug.

Het jaar 1968 verliep woelig – de understatement van het jaar. Oproer in Parijs, Praag binnengevallen door Sovjet-tanks, rassenrellen in de Verenigde Staten met ook nog de moord op Martin Luther King en Robert Kennedy, escalatie van de Vietnam-oorlog. Ook de olympische wereld kon zich hieraan niet onttrekken, alhoewel IOC-voorzitter Avery Brundage dat als een waanzinnige toch probeerde.

En ook Mexico had in 1968 studenten, die in opstand kwamen tegen Gustavo Díaz Ordaz, president van het land. In twintig jaar was het niet zo onrustig geweest in dat land. Deze onlusten begonnen op 19 juli en leken aanvankelijk vooral een lokaal probleem. Door extreem geweld van de autoriteiten escaleerde dit conflict razendsnel tot het bloedbad van Tlatelolco van 2 oktober 1968 met enkele honderden doden – nog steeds een onverwerkt nationaal trauma. Het was nota bene de CIA die in deze analyse trok: niet de studenten waren het probleem, maar de president zelf.

De Olympic Papers van 1968

Het wemelde in Mexico van de Amerikaanse inlichtingendiensten, en ongetwijfeld ook van hun buitenlandse collega’s. Dat wordt wel duidelijk uit de rapporten en analyses van de CIA, de FBI, het Witte Huis en de Amerikaanse ambassade in Mexico, die hier zijn verzameld op de website van The National Security Archive. Ze zijn uit 1968 en 1969 en gaan over de toenemende spanningen tussen de studenten en de Mexicaanse regering in aanloop naar de Spelen van 1968. Met dit materiaal is het een halve eeuw later mogelijk een reconstructie te maken van de gebeurtenissen in aanloop naar de Olympische Spelen van Mexico-City, althans door de ogen van de Amerikanen.

Ruim een half jaar vóór de openingsceremonie was er nog niets aan de hand, seinde de CIA op 28 maart 1968. Slechts vier maanden later, op 19 juli, meldde de geheime dienst echter dat studenten nationale acties op touw hadden gezet, die zelfs een gevaar zouden kunnen vormen voor de Olympische Spelen. In slechts drie maanden was een lokaal probleem een conflict geworden dat een internationaal evenement bedreigde. De CIA hield dat in de gaten, aanvankelijk vooral uit angst voor Cubaanse infiltratie in Mexico om niet alleen de Spelen zelf te misbruiken voor politieke actie, maar ook om Amerikaanse deelnemers hierbij te betrekken. Ook was de dienst bang dat zwarte Amerikaanse atleten iets van plan waren – een niet geheel onterechte gedachte.

Binnen een week braken de eerste gevechten uit tussen studenten en ordetroepen, waarbij een onbekend aantal doden en gewonden vielen. Prominente communistische leiders werden gearresteerd, waarbij de regering wees op Cubaanse bemoeienissen met de actievoerders. Van deze strategie werd amper afgeweken in de maanden erna, want stelselmatig werden buitenlanders ervan beschuldigd dat zij verantwoordelijk waren voor de onlusten: de Cubanen van Castro, de Sovjet-Unie, trotskisten van overal ter wereld en in het uiterste geval de Verenigde Staten.

De CIA over het bloedbad, compleet document hier

In hun geheime rapporten oordeelden de Amerikanen regelmatig juist dat de Mexicaanse regering volkomen overspannen reageerde op de situatie. Washington was vooral negatief over de houding van de Mexicaanse president, die zich niet persoonlijk bemoeide met de problemen, maar wachtte tot 1 september in een toespraak voor het land. De Amerikanen konden geen enkel bewijs vinden van die buitenlandse inmenging.

Een andere constante factor bij de relen was het enorme overheidsgeweld tegen de studenten. Volgens de Amerikaanse rapporten was er in minstens één geval de voordeur van een school met een bazooka eruit geschoten, waarna ordetroepen de actievoerders overmeesterden – mits nog in leven. Zo rolde een eerste golf van geweld over Mexico van 19 juli tot en met 1 augustus. Op 29 juli werden voor de eerste keer militaire troepen ingezet.

De volgende fase liep tot 13 augustus en was opvallend rustig. De studenten en ordetroepen leken zich te heroriënteren en bestookten elkaar alleen via paginagrote advertenties in dagbladen. Na twee weken escaleerde de situatie opnieuw in hoog tempo, vooral omdat het regime geen onlusten tijdens de Olympische Spelen wilde. Alle mogelijke middelen werden daarom ingezet om het studentenverzet te breken.

Aanloop naar het bloedbad

In de nacht van 21 op 22 september vonden er hevige gevechten plaats op het plein van Tlatelolco. Enkele dagen eerder vielen 10.000 (!) bewapende agenten een campus in Mexico-Stad binnen. Er zouden studentenleiders zijn ondergedoken. In een officiële verklaring verdedigde de regering deze inval met de komst van de Olympische Spelen, die moeten worden beschermd. Het sportevenement zelf zorgde dus inmiddels voor een gevaarlijke dynamiek aan beide kanten.

De situatie werd helemaal gespannen toen bij het plein van Tlatelolco een agent werd gedood. Tanks rukten op met daarna honderden gewonden en zo’n 500 arrestaties. Volgens de Amerikanen werden er voor de eerste keer ordetroepen ingezet van buiten Mexico-Stad. Het gaf aan hoe belangrijk de regering het vond dat dit verzet moet worden gebroken, koste wat het kost. Het bleek tevens de voorbode voor de gebeurtenissen van 2 oktober op hetzelfde plein.

Een studentendemonstratie die dag liep uit op een massale schietpartij, waarbij nooit precies duidelijk is geworden wat er precies gebeurde en wie begon met schieten. Zelfs het aantal doden, gewonden en arrestaties weten na vijftig jaar nog steeds niet. De CIA sprak in 1968 in zijn documenten over minimaal 200 doden, waar volgens de tellingen uit onze tijd van minimaal 300 wordt uitgegaan.

Wat het Plein van de Hemelse Vrede is voor de moderne geschiedenis van China is het Plein van Tlatelolco voor Mexico: een open zenuw als nationaal trauma. De Mexicaanse regering bleef er in 1968 echter op wijzen dat buitenlandse bemoeienissen hadden geleid tot de schietpartij, wat opnieuw door de Amerikanen werd afgedaan als onzin – in de rapporten althans. Het studentenprotest was een direct gevolg van de Mexicaanse politiek en stond los van buitenlandse invloeden.

Voor het IOC waren deze gruwelijke gebeurtenissen geen reden om de Olympische Spelen af te gelasten of uit te stellen. Integendeel, na een spoedbijeenkomst een dag erna prees IOC-voorzitter Avery Brundage het land voor de geboden gastvrijheid. Dit bloedbad is daarmee niet alleen een dieptepunt voor de Mexicaanse geschiedenis, maar ook voor de olympische geschiedenis.

Origineel document hier

Politieke schade

In de weken na het bloedbad vervolgden de Amerikaanse diensten hun onderzoeken om te begrijpen wat er is gebeurd. Ze vonden opnieuw geen enkel bewijs van buitenlandse bemoeienis, maar oordelen juist dat de Mexicaanse regering zelf grotendeels verantwoordelijk was voor de chaos. Een lokaal probleem van studentenprotest kon zo in korte tijd uitgroeien tot een bedreiging van de Olympische Spelen. De politieke schade voor Mexico was daarmee enorm.

Tijdens de Olympische Spelen zelf vonden geen incidenten meer plaats, omdat alle actievoerders inmiddels waren vermoord, gearresteerd of gevlucht. Ook daarna was het verzet voor altijd gebroken.

Tijdlijn

Met behulp van de Amerikaanse documenten onstaat deze tijdlijn van gebeurtenissen in Mexico in 1968.

  • 28 maart 1968: Mexico is stabiel, volgens de Verenigde Staten
  • 19 juli: Nationale acties van studenten kunnen een gevaar vormen voor de Olympsiche Spelen, aldus de VS
  • 22-23 juli: Gevechten tussen scholieren en studenten met ordetroepen
  • 26 juli: Rellen, onbekend aantal doden, honderden gewonden, prominente communisten gearresteerd
  • 29 juli: Ordetroepen mobiliseren, eerste keer dat militaire troepen worden ingeschakeld
  • 30 juli: Spontane acties, politie valt universiteiten binnen, doden (4 volgens Mexico, 48 volgens studenten). Met een bazooka is een schooldeur eruit geblazen. Lijst met 23 vermisten.
  • 31 juli: Demonstratie tegen geweld met zo’n 20.000 mensen
  • 1 augustus: Demonstratie met 40.000 tot 85.000 mensen, geweldloos. ’s Nachts wel lokale gevechten.
  • 1 – 13 augustus: Relatieve rust, status quo. Wederzijdse propaganda via advertenties in de krant
  • 13 augustus: Demonstratie met 80.000 – 180.000 mensen
  • 20 augustus: Protest met 20.000 mensen op universiteit nabij Olympisch Dorp
  • 22 augustus: Minister doet aanbod aan studenten, president blijft erbuiten
  • 23 augustus: VS verwachten meer geweld op korte termijn
  • 27 augustus: Grote rally met 100.000 mensen, Full Alert onder ordetroepen. Bezetting ’s nachts ongedaan gemaakt
  • 28 augustus: Nieuwe protetsen, ook van enkele duizenden pro-regeringsdemonstranten. Gevechten met elkaar en troepen.
  • 29 augustus: Volgens de VS kan het geweld de Olympische Spelen beïnvloeden, in ieder geval de aanloop. Demonstraties en gevechten in de stad gaan door.
  • 30 augustus: VS melden dat Mexico extra patrouilleert langs de grens omdat Cuba wapens zou smokkelen voor de studenten
  • 1 september: State of the Union van de president. Van de drie uur ging meer dan een uur over de studenten.
  • 3 september: Kranten tonen foto’s van mislukte aanslag op elektriciteitscentrale voor Mexico-Stad
  • 4 september: Studentenactie mislukt, er was hoop op aansluiting bij arbeiders en burgers
  • 8 september: Pro-regering demonstratie
  • 9 september: Volgens de VS verliest de Mexicaanse regering de grip. Er is groeiend bewustzijn bij de studenten vanwege de naderende Olympische Spelen, vooral bij radicalen
  • 13 september: Studenten houden stille mars met 24.000 mensen, geen incidenten. VS verwachten geen problemen voor Amerikaanse ploeg op Olympische Spelen.
  • 16 september: Nationale Parade in Mexico-City zonder problemen
  • 18 – 19 september: 10.000 ordediensten bezetten campus in Mexico-Stad, waar belangrijk olympisch materiaal staat. In officiële verklaring worden de Olympische Spelen genoemd. Er wordt Cubaanse en Chinese propaganda gevonden. Volgens de VS is dit een nieuwe fase, waarin studenten meer eenheid tonen. Ook komen er van buiten de stad meldingen van studenten in opstand.
  • 19 – 24 september: Onrust in de stad met rondzwervende studenten
  • 21 – 22 september: Gevechten bij Tlatelolco. Vernielingen door molotovcocktails. Agent gedood, honderden gewonden, tanks rukken op, 500 arrestaties. Voor de eerste keer ordetroepen ingezet van buiten Mexico-Stad.
  • 23 – 24 september: Nieuw geweld, drie dode agenten en minstens één student, scherpschutters van het leger
  • 24 september: Ordetroepen in Polytechnisch Instituut, doden bij gevechten, ’s nachts teruggetrokken. Veel wapens en propaganda gevonden.
  • 25 september: Nieuwe gevechten door de hele stad, één dode
  • 26 september: FBI wil onderzoek in de VS naar Amerikanen die de Olympische Spelen willen verstoren of de VS willen benadelen. Leden van de Black Panthers gearresteerd.
  • 27 september: Mexicaanse regering biedt terugtrekking aan van bezette campus van 18 september. CIA geeft advies om presidentskandidaat Nixon niet naar de Olympische Spelen te laten gaan vanwege verwachte problemen. Mexico zal alle troepen en middelen inzetten om de Spelen vredig te laten verlopen. Tot dan toe 15 doden en 2000 arrestanten.
  • 28 september: Mexicaanse president aanwezig bij parade.
  • 30 september: Campus vrijgegeven. Studenten roepen op voor demonstratie op 2 oktober. Opdracht van minister van defensie om in te grijpen bij studenten zonder te wachten op instructies – een vrijbrief voor geweld.
  • 2 oktober: Bloedbad van Tlatelolco

  • 3 oktober: Avery Brundage verklaart dat de Olympische Spelen door zullen gaan
  • 4 oktober: Onbekende sluipschutter duikt op, ontsnapt. Mislukte bomaanslag van een student. CIA twijfelt aan kunde van Mexicaanse regering na ingrijpen en oordeel dat de Olympische Spelen zullen worden beïnvloed
  • 5 oktober: CIA ziet geen invloed van Cuba en de Sovjet-Unie. Mexicaanse president zegt dat Olympsiche Spelen doorgaan en geeft Cuba en China de schuld van de rellen. Vermoeden bij de CIA van 200 doden.
  • 8 oktober: Onderzoek van CIA toont dat er geen structurele buitenlandse invloed op studenten is geweest, hoogstens morele steun en soms wat financiële ondersteuning.
  • 11 oktober: Olympische bus in brand, iedereen op tijd eruit
  • 12 oktober: Openingsceremonie van de Olympische Spelen
  • 13 oktober: Bomaanslag op krant Le Sol, gehaat bij studenten
  • 14 oktober: Volgens de CIA wordt wederom veel nadruk gelegd op buitenlandse invloed op de studenten om zo de interne problemen te verbergen
  • 22 oktober: Mexico traint 1500 man voor een zogenaamde Brigada Olympia, die de studenten in de gaten zal houden
  • 15 november: In een analyse schrijft de CIA dat Mexico de situatie heeft onderschat, vooral de impact op de Olympische Spelen. Het land verloor zo zijn imago van open en vooruitstrevend land en als een goed organisator van de Spelen
  • 20 november: Studenten staken acties
Jurryt van de Vooren
http://Sportgeschiedenis.nl
Jurryt van de Vooren is sporthistoricus. Auteur van 'Amsterdam 1928' en de Bosatlas van het Nederlandse voetbal. Bezig met boekenserie over Amsterdam en sport. Nog steeds de enige Amsterdammer die is afgestudeerd op Feyenoord.