De verdwenen plaquette van sportlegende Jaap Eden
Een plaquette op het Museumplein in Amsterdam voor Jaap Eden is spoorloos verdwenen. De gemeente Amsterdam onderzoekt de mogelijkheden van een nieuw eerbetoon voor deze sportlegende.
Het is de sterfdag van Jaap Eden, één van de eerste internationale sporthelden uit Nederland. Hij overleed op 2 februari 1925, slechts 51 jaar oud.
WK allround
Eden werd in 1873 in Groningen geboren, waarbij zijn moeder overleed. Zijn vader gaf gymnastiekles op een HBS, maar kon de opvoeding niet dragen. Daarom groeide Eden op in Santpoort, bij Haarlem.
Daar leerde hij sportpionier Pim Mulier kennen, waarna Eden eind negentiende eeuw een internationale sportbekendheid werd. Zo was hij in 1893 op het Museumplein in Amsterdam de eerste officiële wereldkampioen allroundschaatsen.
Verder won hij een wereldtitel als baanrenner. Eden is nog steeds de enige sporter ter wereld, die binnen één jaar wereldkampioen werd bij twéé verschillende sporten. Dat deed hij in 1895 als schaatser en als baanrenner.
Eden kreeg gedurende zijn leven een steeds groter alcoholprobleem. Het werd zijn dood, omdat zijn nieren niet meer functioneerden.
Grafmonument
Vier dagen na zijn overlijden werd er op de algemene begraafplaats aan de Kleverlaan in Haarlem afscheid van hem genomen. Vrienden en bewonderaars zamelden geld in voor een grafmonument, waarbij Jaap op zijn racefiets zit. Boven hem hangt een paar schaatsen. Dat werd in 1927 bij het graf geplaatst.
Dit was lange tijd het enige tastbare eerbetoon aan de sportlegende. In november 2015 werd op initiatief van schaatshistoricus Marnix Koolhaas een plaquette onthuld bij de vijver op het Museumplein in Amsterdam, Dat was exact de plek waar Eden in 1893 zijn eerste wereldtitel won. Dit was financieel mogelijk gemaakt door de Amsterdamsche IJsclub (AIJC), die dit wereldkampioenschap ook had georganiseerd.
Het was een sobere plechtigheid aan de rand van het kunstijsbaantje dat ’s winters het Museumplein een winters decor geeft. Jaap Eden III, de kleinzoon van de grote schaatskampioen, onthulde samen met Philip Warners, de voorzitter van de AIJC, een eenvoudige gedenkplaat,
De tekst verwees naar de historische achtergrond van die plek: ‘Hier op het Museumplein, waar tot 1936 ’s winters de ijsbaan lag van de Amsterdamsche IJsclub, werd Jaap Eden in 1893 de eerste wereldkampioen schaatsen.’
Jaap Eden III bij de plaquette voor zijn grootvader, foto via Marnix Koolhaas
Vermist
Tien jaar later is er van die plaquette geen spoor meer te vinden. De vijver werd in 2024 tijdens werkzaamheden gerenoveerd, waarna de gedenkplaat was verdwenen. ‘We hebben de stenen er stuk voor stuk uitgehaald,’ meldde de gemeente zelf op haar website. ‘We hebben ze bewerkt en teruggeplaatst. We hebben hierbij zo veel mogelijk materiaal opnieuw gebruikt.’
Na onderzoek van de gemeente blijkt dat er waarschijnlijk geen oorzakelijk verband is tussen deze werkzaamheden en de vermissing. Kort voor aanvang van de renovatie waren er namelijk al meldingen dat de plaquette was verdwenen, al weet niemand waarom en hoe dan. Het kan baldadigheid zijn geweest of een overenthousiaste verzamelaar van sporterfgoed. Hoe dan ook: de plaquette is weg.
Na de melding van Warners en Koolhaas heeft de gemeente zich positief uitgelaten om een nieuw eerbetoon voor Jaap Eden te plaatsen op de plaats, waar hij in 1893 het WK allround heeft gewonnen. Of dat opnieuw met een plaquette gebeurt, of op een andere manier, is nu onderwerp van studie.
