Filmbeeld uit 1937 van Gonne Donker, de eerste Nederlandse vrouw op een WK schaatsen

Gonne Donker was de eerste Nederlandse vrouw op een WK schaatsen. Er zijn unieke filmbeelden opgedoken.

Door Marnix Koolhaas en Jurryt van de Vooren

In Thialf strijden Antoinette Rijpma – de Jong, Marijke Groenewoud en Joy Beune om het goud op het WK allround. Op 8 maart weten we dit toernooi heeft gewonnen, op Vrouwendag dus.

Zij heeft beloofd alles te zullen doen om ons een wereldkampioenschap te bezorgen

Davos

Een kleine negentig jaar geleden debuteerde hun landgenote Gonne Donker op het wereldkampioenschap, als eerste Nederlandse vrouw ooit. Het vond plaats in het weekend van 30 en 31 januari 1937 in het Zwitserse Davos.

Er deden zes vrouwen mee. Donker eindigde op de vijfde plaats en liet alleen de Duitse Ruth Hiller achter zich. Op onderstaande foto staan alle deelneemster.

Foto’s via de Oudheidkundige Vereniging Ilpendam en het Waterlands Archief

Via de schaatsbond KNSB zijn filmbeelden gevonden van Donker op dat WK in Davos. Ze zijn destijds gemaakt door atleet Jan Zeegers, die op eigen gelegenheid naar Zwitserland was gereisd.

Het Fries Film & Audio Archief deed deze ontdekking tijdens het spotten van de originele filmrol. Tot nu toe waren er alleen foto’s van dit Nederlandse debuut bekend, maar nog geen film. Dit fragment uit 1937 is dus uniek materiaal.

West-Friesland

Het Nederlandse vrouwenschaatsen kwam pas laat tot ontwikkeling. Dat lag niet aan de vrouwen zelf, want die reden al in 1805 hun eerste wedstrijden.

Het Nederlandse vrouwenschaatsen kwam pas laat tot ontwikkeling. Dat lag niet aan de vrouwen zelf, want die reden al in 1805 hun eerste wedstrijden. Meer dan 10.000 toeschouwers zagen dat Trijntje Pieters in Leeuwarden een gouden oorijzer won ter waarde van 105 zilveren guldens. Een geschoolde ambachtsman moest daar een maandje of vier voor werken.

Het probleem lag bij de KNSB, die meende dat vrouwen alleen geschikt waren voor het kunstrijden. De bond protesteerde daarom fel tegen de eerste langebaanwedstrijden voor vrouwen, die op 28 en 29 januari 1933 werden gereden in de West-Friese dorpen Oudkarspel en Nieuwe Niedorp. 

De organiserende ijsclubs trokken zich er niets van aan. Want waar was dat bezwaar van de KNSB op gebaseerd? De ijsclubs waren er tenslotte voor de schaatssport in de breedste zin en daar hoorden ook de vrouwen bij. Zo begon in West-Friesland de emancipatie van het schaatsen.

Kunstijs

De veertienjarige Gonne (of Gonda) Donker uit Ilpendam maakte bij de wedstrijd in Oudkarspel haar debuut op de langebaan, nog op Friese doorlopers. Ze besloot daarna om hardrijdster te worden.

Donker had het geluk dat in november 1934 in het nabijgelegen Amsterdam de eerste kunstijsbaan werd geopend. Daar trainde ze de hele winter, onder leiding van dorpsgenoot Cor Jongert, een beroemde Elfstedenschaatser. Ze ontwikkelde zich razendsnel en won alle onderlinge vrouwenwedstrijden. ‘Het zou ons zelfs niet bevreemden,’ schreef De Waterlander op 22 januari 1935, ‘wanneer de veelbelovende Gon nog eens uitgezonden zal worden naar het buitenland.’ 

Een jaar later werd Donker als eerste vrouw uitgenodigd voor de kernploeg. Samen met de mannen ging zij naar een trainingskamp in Davos, waar eind 1937 het EK allround voor mannen werd gehouden.

In datzelfde weekend was daar ook het WK voor vrouwen. De KNSB schreef Donker in, wat niet het gevolg was van een emancipatiegolf binnen de schaatsbond. Dat was vooral gebeurd na aandringen van de leider van de kernploeg, Jan Langedijk uit Oudkarspel. Hij kende Donker goed en wilde haar persoonlijk begeleiden. 

De trotse inwoners van Ilpendam schonken deze medailles aan Gonne Donker

Wereldrecords

Gerard Schriefer reisde als verslaggever van De Waterlander naar Davos om dit debuut van Donker mee te maken. ‘Zij heeft beloofd alles te zullen doen om ons een wereldkampioenschap te bezorgen. Ilpendam, Waterland, neen heel Nederland hoopt daarop!’

De wereldtop van het vrouwenschaatsen zat in Davos, al was die nog klein. Namens Noorwegen deed Laila Schou Nilsen mee, die ook uitblonk in skiën, handballen en tennissen. Zij won dat WK met nieuwe wereldrecords op alle afstanden. 

Met een nieuw nationaal record op elke afstand had Donker zich enorm ontwikkeld. ‘Routine hebben de wedstrijden in Zwitserland haar gebracht,’ oordeelde De Waterlander, ‘veel heeft zij weer geleerd en dit alles zal ertoe bijdragen dat Gonda Donker in de komende jaren haar tijden nog aanmerkelijk zal verbeteren.’

Dat vond Langedijk ook. Hij zag veel potentie, maar Donker moest wel hard aan het werk. ‘Haar stijl deugde in den beginne volstrekt niet,’ schreef hij in tijdschrift Wintersport. ‘Zij moet haar zomertraining voornamelijk instellen op het schaatsenrijden, daar souplesse en lichaamsbeheersching een van de voornaamste factoren zijn voor een goede schaatsenrijdster.’  

Eerste Nederlandse medaille

Donker sloot zich daarna aan bij de zomertrainingen van de kernploeg in het Olympisch Stadion. Daarna deed ze nog twee keer mee aan het wereldkampioenschap. In 1939 was ze in het Finse stadje Tampere zelfs de snelste op de 500 meter en won daarmee als eerste Nederlandse vrouw een gouden medaille op een internationaal langebaantoernooi. 

Daarmee kwam een voorlopig einde van het Nederlandse vrouwenschaatsen, want pas in 1958 was Rie Meijer de opvolgster van Donker op een WK.

De schaatster uit Ilpendam was toen allang met haar man Hendrik Zwarensteyn naar de Verenigde Staten verhuisd, waar ze in 2005 zou overleden.