IJsmeester Henk Kroes wist niet dat de kroonprins meedeed aan de Elfstedentocht van 1986

Koning Willem-Alexander reed de Elfstedentocht van 1986, nog als kroonprins. Elfstedenvoorzitter Jan Sipkema en ijsmeester Henk Kroes waren hierover niet ingelicht.

Jan Sipkema (rechts) en ijsmeester Henk Kroes in 1986. Foto Rob C. Kroes via het Nationaal Archief

Veertig jaar na de deelname van koning Willem-Alexander vertelde ik op de Dag van de Elfstedentocht over de historische banden tussen het koningshuis en het schaatsen.

En toen voelde ik me heel lullig

Tentamenweek

In 2017 blikte koning Willem-Alexander terug op 1986. “Ik had allemaal tentamens die week, ik was moe, ik kwam aan in Den Helder en ik wilde naar bed,” zo zei hij in een interview met Wilfried de Jong. “Toen kwam er een vriend naar me toe en zei ‘Wij gaan samen de Elfstedentocht rijden.’ Ik zei ‘Helemaal niet’, maar hij bleef maar in mijn kamer zitten en ik wilde gaan slapen.”

Om van het gezeur af te zijn, beloofde hij er later opnieuw naar te kijken. “Ik ben gewoon de volgende dag bij mijn mentor geweest. Daar zat nog iemand anders en die ging de tocht rijden. En toen zei ik: Misschien ga ik ook rijden.”

Zijn mentor beloofde dat zijn tentamens verzet zouden worden. “Inmiddels was mijn startplek geregeld, maar helaas van die vriend niet.”

Pijnlijk

Voor Elfstedenvoorzitter Jan Sipkema werd het een pijnlijke affaire, omdat zijn college-bestuursleden waren vergeten hem in te lichten, zo bleek in 2008 na een reconstructie van schaatshistoricus Gosse Blom.

De middag vóór de Elfstedentocht kwam er bij het inschrijvingsbureau een telefoontje binnen van de kabinetschef van de Commissaris van de Koningin in Friesland met het verzoek van de kroonprins om mee te mogen doen. Bestuurslid George Schweigmann begreep direct dat er een probleem was, omdat de kroonprins geen lid was van de Vereniging. Hij was daarmee niet startgerechtigd.

De kabinetschef verlangde per ommegaande een antwoord, omdat de kroonprins zijn schaatsen al had geslepen. Schweigmann polste twee andere bestuursleden, die instemden. Sipkema en Kroes waren op dat moment niet aanwezig.

Zij moesten daarna nog worden ingelicht, maar door de drukte lukte dat niet. Persconferenties, overleg met rayonhoofden, ijstransplantaties, speeches – het hield maar niet op. Geen nood, dacht Schweigmann, dan vertel ik het morgenochtend voor de start wel. Daarna stapte hij zelf op het ijs als toerrijder, waarna hij de rest van de dag onbereikbaar was. Toch was er opnieuw geen tijd geweest om Sipkema vertrouwelijk te informeren. Ook de andere bestuursleden vergaten het nieuws door te geven.

Zo stond Sipkema perplex toen journalisten hem aanspraken over de geruchten over een zekere W.A. van Buren op het ijs – de koninklijke schuilnaam. Het werd nog erger toen de Rijksvoorlichtingsdienst het nieuws bevestigde. De beelden van de kroonprins, nota bene in camouflerend Marlboro-jack en een broek van Playboy, waren te zien op tv.

Na afloop van de tocht, waarin Willem-Alexander én Schweigmann op tijd finishten, werd Schweigmann door zijn voorzitter ter verantwoording geroepen. In de euforie rond de geslaagde Elfstedentocht werd het hem snel vergeven.

Henk Kroes

Tijdens de Dag van de Elfstedentocht op 15 januari in Sneek was Henk Kroes één van de gasten. Veertig jaar na de bewuste Elfstedentocht erkende hij dat hij niet op de hoogte was gesteld. “Nee, ik wist van niks. Dat hoeft ook niet, want wij hadden verschillende taken.”

Het leverde ook voor hem een pijnlijk moment met een journalist op nadat die had gevraagd of Willem-Alexander op het ijs stond. Kroes: “Helemaal niet. Nee, absoluut niet.” Secretaris Witsen Elias stond achter Kroes en verschoot van kleur. Hij vertelde zijn ijsmeester dat de prins inderdaad meedeed. “Nou, en toen voelde ik me heel lullig. Ik ben naar die journalist gegaan en heb hem verteld dat het bestuur had besloten dat mee mocht doen.”

We moeten het met terugwerkende kracht niet te groot maken, benadrukte Kroes. “Zo verliep de communicatie in die tijd. Er zat zoveel druk op en ik was net in het veld om te kijken naar het ijs. Ik had die vergadering gemist en was dus niet ingelicht. Maar op zich was dat helemaal geen probleem.”

Op 9 september 1986 – ruim een half jaar ná de tocht – stuurde F.W. Kist als Algemeen Secretaris van de Koningin het officiële verzoek aan de Vereniging De Friesche Elf Steden om een lidmaatschap voor de prins. Sipkema werd dit keer wél ingelicht.

De officiële overhandiging van het lidmaatschap vond in 1988 plaats in het Scheepvaartmuseum in Sneek. Foto via het Scheepvaartmuseum

Prins Bernhard

Willem-Alexander is zo het enige lid van het koningshuis met een Elfstedenkruisje. Prins Bernhard had in de zomer van 1947 weliswaar gezegd dat hij in training ging voor een eventuele deelname, maar het bleef bij woorden.

Drie jaar later was hij er wel als bezoeker bij, als eerste lid van het koningshuis. Met een speciale trein kwam hij aan in de Friese hoofdstad tijdens een eenvoudige plechtigheid zonder rode lopers en officieel eerbetoon. ‘Juist door die eenvoud zal zij allen hebben getroffen,’ oordeelden verschillende dagbladen.

Daarna ging de prins naar Franeker en Dokkum om de schaatsers te zien. ‘Z. K. H. zeide getroffen te zijn door het enthousiasme, waarmede het Friesche volk het Elfstedengebeuren meeleeft.’ Elfstedenvoorzitter Hepkema gaf Bernhard een gedenkboek in speciaal leren band, samen met het gouden erekruis van de Vereniging. ‘De Prins antwoordde, dat hij deze onderscheiding zeer op prijs stelde, al voegde hij er aan toe dat hij haar niet verdiend had, zooals de rijders, die de groote tocht verricht hadden.’

Na de finish in Leeuwarden speelde Bernhard een rol toen er een groot meningsverschil dreigde te ontstaan wie de winnaar was na een chaotische einde met vijf rijders. Vlak voor de eindstreep hadden zij namelijk de afspraak geschonden om tegelijk aan te komen. Tijdens een ontmoeting van het vijftal met Bernhard werd besproken wat er was gebeurd.

“Hoogheid”, antwoordde Auke Adema, “wij hadden in Dokkum afgesproken naast elkaar door de finish te gaan, maar kort voor de finish werd het mij te machtig. Toen ben ik gaan spurten.” Uiteindelijk werd besloten om al deze rijders een gouden medaille te geven. Deze affaire werd beroemd als Het Pact van Dokkum.

Koning Willem-Alexander koestert ondertussen zijn Elfstedenkruisje, dat hij regelmatig draagt als officiële onderscheiding. “Dit is het enige lintje, dat ik zelf verdiend heb.”