NieuwSchaatsen

Kijk terug: grote paniek bij finish van Elfstedentocht van 1963

Op 18 januari 1963 won Reinier Paping de meest legendarische Elfstedentocht ooit. Tijdens zijn aankomst stonden duizenden mensen op het ijs, dat daardoor dreigde te breken. Op de tv-beelden van toen is de paniek duidelijk te zien.

Sjirk Velstra was als ijsmeester van Bartlehiem verantwoordelijk voor de finish van 1963 op de Groote Wielen, een groot water buiten de stad. “De baan had ik helemaal gelegd van Bartlehiem hier naartoe”, zei hij in 2003, een jaar voor zijn dood. Aanvankelijk had hij de finishlijn getrokken op ijs met weinig water eronder, vlak bij de kant, omdat dit het veiligst was indien het ijs zou breken met teveel toeschouwers.

De dag voor de tocht werd Velstra in zijn huis bezocht door agenten, die hem naar de Groote Wielen brachten. “De burgemeesters van Tietjerksteradeel en Leeuwarden waren er, en de politieautoriteiten.” Die vertelden Velstra dat hij de finish moest verplaatsen, naar een plek met daaronder minstens zes meter water. Dat zou leuker zijn op tv, met al die mensen.

“Ik vind dat wel een beetje riskant”, antwoordde de ijsmeester, “want hier komt publiek en alles.” Daar werd niet naar geluisterd, waarop Velstra geen keuze had. Het gezag had toen nog gezag, ook als er mensenlevens onnodig in gevaar kwamen.

Krankzinnige drukte

Tv-beeld

De gevolgen werden duidelijk toen Reinier Paping op 18 januari iets voor half vijf in de middag zijn laatste meters schaatste. Het ijs op de Groote Wielen stroomde vol met toeschouwers, die dit van dichtbij wilden meemaken. Ongeveer op hetzelfde moment parkeerde de helikopter met koningin Juliana en haar dochter Beatrix, wat een nieuwe golf enthousiasme en vooral mensen veroorzaakte.

Het ijs bolde, er kwam water op, maar de drukte werd alleen maar erger. Op de filmbeelden tijdens de finish is hoorbaar hoe de politie de mensen opriep om zich te verwijderen – vanaf één uur en vijftig minuten. Meteen na de finish van Paping was de koningin snel van het ijs vertrokken. “Misschien is het niet onpraktisch, als wij het goede voorbeeld geven,” zei ze laconiek.

Evaluatiemomentje

Het ging allemaal net goed, wat op 27 maart 1963 tijdens hoog overleg tussen de burgemeesters van de Friese steden en de Friese Commissaris van de Koningin nog eens goed werd besproken. De districtscommandant van de Rijkspolitie Leeuwarden zei over de maatregelen rond de finish: “Deze zouden waarschijnlijk voldoende zijn geweest, indien de Elfstedencommissie de aanvankelijk geplande finishbaan niet op het laatste moment meer naar het noorden had verplaatst. Bovendien bracht de onverwachte komst van de Koninklijke Familie per helikopter het publiek tot een zo groot enthousiasme, dat de afscheidingen werden verbroken.”

Met andere woorden: niet de burgemeesters maar de organisatie zou verantwoordelijk zijn geweest voor de wanorde! En dat terwijl Velstra vooraf zo duidelijk had gewaarschuwd voor het verplaatsen van de finish.

In 2003 was het voormalige rayonhoofd heel duidelijk over de ramp, waaraan Nederland in 1963 was ontsnapt. “Dan waren er misschien honderden mensen verzopen. Dat was dan onherroepelijk gebeurd, want dan heb je met die rampen. Dan hadden we nooit meer een Elfstedentocht gehad.”

Het heeft uiteindelijk grote consequenties gehad voor de relatie tussen de overheid en de rayonhoofden. Sinds de bijna-ramp van 1963 is nu het rayonhoofd de baas op het ijs tijdens de Elfstedentocht, waar de burgemeester verantwoordelijk is voor de orde eromheen. De burgerlijke overheden hebben dus geen zeggingsschap meer over de toestand op het ijs als de tocht wordt gereden.

De finish werd verplaatst naar de Bonkevaart, een smal stuk water in de stad. Precies 55 jaar geleden werd tenslotte voor eens en altijd duidelijk dat de Groote Wielen hiervoor veel te gevaarlijk is, vooral als er wat burgemeesters zich tegenaan gaan bemoeien.

Advertentie

Reserveer bij bol.com

Jurryt van de Vooren
http://Sportgeschiedenis.nl
Jurryt van de Vooren is sporthistoricus. Auteur van 'Amsterdam 1928' en de Bosatlas van het Nederlandse voetbal. Bezig met boekenserie over Amsterdam en sport. Nog steeds de enige Amsterdammer die is afgestudeerd op Feyenoord.