Home > Schaatsen > NK Schaatsen gesaboteerd na tip over razzia
Schaatsen

NK Schaatsen gesaboteerd na tip over razzia

Het NK Schaatsen werd in 1942 van Amsterdam naar Zutphen verplaatst. De organisatie kwam erachter dat de Duitse bezetter die dag een razzia wilde houden.

Het bestuur van den Nederlandse Schaatsenrijdersbond achtte den toestand, waarin de baan der Amsterdamsche IJsclub verkeerde, een bezwaar en gelastte den wedstrijd af.

Eind januari 1942 werd het NK Schaatsen in Amsterdam gehouden. Het toernooi werd georganiseerd door de Amsterdamsche IJsclub (AIJC), onder supervisie van de NSB, in dit geval niet de Nationaal Socialistische Beweging van Anton Mussert, maar de Nederlandse Schaatsbond. In de oorlog moesten alle sportbonden namelijk het predicaat ‘Koninklijk’ in hun naam laten vallen, vanwege de band met het Huis van Oranje. Hierdoor had de KNSB dus de pech om enkele jaren als NSB door het leven te moeten gaan.

De midden negentiende eeuw opgerichte AIJC beschikte in de beginjaren nog niet over een vaste schaatsbaan. Er werden op verschillende locaties in de stad schaatswedstrijden georganiseerd, zoals aan de Amstel bij ’t Kalfje, op de Herengracht, in het Vondelpark en op het Museumplein. Later verhuisde de AIJC naar een terrein achter het Olympisch Stadion, waarvan de toegangsweg later de toepasselijke naam IJsbaanpad kreeg. Daar vond in de winter van 1942 aanvankelijk ook het NK Schaatsen plaats.

Sneeuwval of verzetsdaad?

Op de tweede dag van het NK werd het toernooi opeens stilgelegd. De Amsterdammer Herman Buyen ging op dat moment aan de leiding in het algemeen klassement. ‘Het bestuur van den Nederlandse Schaatsenrijdersbond achtte den toestand, waarin de baan der Amsterdamsche IJsclub verkeerde, een bezwaar en gelastte den wedstrijd af.’ Zo stond het tenminste op 26 januari in dagblad Het Vaderland, maar er speelde meer.

Voormalig schaatser Siem Heiden en Gerrit van Laer – erevoorzitter van de Nationale Schaatsbond – waren ervoor verantwoordelijk dat het evenement werd gestaakt. Het duo had de tip gekregen dat er tijdens het NK een razzia zou plaatsvinden. Dat gebeurde vaker bij sportwedstrijden, omdat er zo in één keer heel veel jonge mannen door de Duitsers konden worden opgepakt voor de Arbeitseinsatz.

Heiden en Van Laer hebben toen in het geniep sneeuw op het ijs gestrooid, om zo een geloofwaardig excuus aan te voeren om de wedstrijd af te gelasten. Door de actie van het duo is vele jonge mannen een hoop ellende bespaard gebleven. De ware reden voor staking van het NK Schaatsen werd pas in 1987 bekendgemaakt door de historicus Marnix Koolhaas, die Heiden in dat jaar interviewde voor een serie radioreportages over sport in de oorlog.

Collaboratie?

Volgens Koolhaas heeft Heiden in 1942 nog een andere schaatsontmoeting gedwarsboomd: ‘In diezelfde winter organiseerde de Duitse schaatsbond een internationaal toernooi in Klagenfurt. Duitse, Nederlandse en Noorse schaatsers zouden daarbij de krachten meten. Heiden heeft toen, weer samen met Van Laer, weten te voorkomen dat de Nederlandse schaatsers naar Klagenfurt gingen. Zij zagen deelname als een vorm van collaboratie, en dus als een smet op het blazoen van de schaatsbond.’

De Noorse schaatsers deden wel mee aan de sportieve ontmoeting. Dat werd hen door de Noorse bevolking niet in dank afgenomen. Koolhaas: ‘In 1952 werden de Winterspelen in Oslo gehouden. Sprinter Finn Hodt wist zich daarvoor te kwalificeren, maar mocht uiteindelijk niet meedoen aan de Spelen, omdat hij in de oorlog in Klagenfurt had geschaatst. Odd Lundberg, de wereldkampioen van 1948, weigerde zelfs tot 1960 tegen hem te rijden vanwege die vermeende collaboratie

Op 7 en 8 februari werd het NK Schaatsen overigens voortgezet in Zutphen. Buyen wist het kampioenschap uiteindelijk toch te winnen. Diemenaar Jaap Havekotte (van de latere Viking-schaatsfabriek) eindigde als tweede en Piet Keyzer uit De Lier, twee jaar daarvoor nog mede-winnaar van de Elfstedentocht (ze gingen met vijf man over de streep), werd derde.

 

Micha Peters
Bedenker en beheerder van Sportgeschiedenis.nl. Journalist en (sport)historicus.