Wybe Zijlstra was in 1885 de eerste Nederlandse schaatser met een wereldrecord op de 500 meter

Femke Kok heeft in Salt Lake City het wereldrecord op de 500 meter verbroken. Zij stapt daarmee in de voetsporen van Wybe Zijlstra.

Zittend links is Wybe Zijlstra uit Uitwellingerga. De andere schaatsers van links naar rechts. Staande: P. Bruinsma uit Sneek, Benedictus Kingma uit Grouw, Arie van den Berg uit Benthuizen, T. B. Veninga uit Giekerk. Zittend rechts: Wybe de Vries uit Oenkerk. Foto uit ‘Gedenkboek van den Koninklijken Nederlandschen Schaatsenrijdersbond bij het vijftig jarig bestaan, 1882-1932’ 

Door Wim Zonneveld

Het moderne hardrijden werd gereguleerd op een congres in Scheveningen, juli 1892, waar op Nederlands initiatief de Internazionale Eislauf Verein werd opgericht – nu de ISU. Onder de reeks besluiten was dat het internationale schaatsenrijden zou afstappen van de afstanden gerekend in mijlen, en ‘metrisch’ zou gaan. En dat voor allround titeltoernooien de afstanden van 500 en 1500 m., en 5 km. en 10 km. zouden gelden.

Bij de hardrijderij te Heerenveen is de prijs van f 150 gewonnen door W. Zielstra

Wereldrecord 500 meter

Het eerste titeltoernooi op deze manier georganiseerd was dat van Amsterdam 1893. De Noor Einar Halvorsen reed er op de 500 meter de snelste tijd van 51.0, maar Jaap Eden versloeg hem in de finaleronde met 51.2. Daardoor was Jaap al voor de 10.000 meter kampioen door het winnen van drie afstanden.

Hoewel de mijl-gerekende afstanden vóór 1893 de gewoonte waren in het hardrijden, werd de 500 meter toch af en toe gereden. Het wereldrecord, met terugwerkende kracht erkend door de IEV, stond in januari 1893 op de 50.2 die Halvorsen in februari 1892 in Hamar had gereden, als verbetering van de 50.8 van de Zweed Grundén van een jaar eerder in Stockholm.

In februari 1893 werd Alfred Næss de eerste rijder onder de 50 seconden met 49.4 in Hamar, en in januari 1963 reed Yevgeny Grishin 39.6 op Medeo in Alma Ata.

Wereldtijd

Vóór 1892 bestond er niet zoiets als een wereldrecord, om te komen tot een ‘beste wereldtijd’ probeerden journalisten af en toe resultaten uit Europa en Noord-Amerika bij elkaar te vegen en te vergelijken. De zeer incourante 500 meter onttrok zich echter aan die aandacht.

De eerste twee resultaten ooit staan online op de hardrijstatistiek website van Lars Einar Finsen. Als allereerste: ‘Peder S Ullestad 61,0 Voss Va 16 mar 1884’.

Daarna: ‘Wiebe de Vries 58,0 Heerenveen 22 jan 1885.’

Waar de fout vandaan komt is niet zo belangrijk, maar deze tijd werd gereden door Wybe Zijlstra, zoals vermeld in de bijdrage van Hedman Bijlsma aan het Koning Thialf Jubileumboek, 2004. Daar is hij: Wybe H. Zijlstra, de Nederlandse voorganger.

Kortebaansprinter

Wat meer gegevens over de 500 meter in Heerenveen staan in de kranten van twee dagen later: “Bij de hardrijderij te Heerenveen (…) is de prijs van f 150 gewonnen door W. Zielstra, uit Sneek, de premie van f 50 door H. Velthuis, uit Oppenhuizen, die van f 25 door G. Hiemstra, uit Westermeer, en van f 10 door J. Prinsen, uit Heerenveen.”

Wybe Herres Zijlstra was een van de tientallen, zo niet honderden, ‘professionele’ Friese kortebaansprinters van deze tijd. Een van de beste, maar, geboren op 7 november 1855, ook een van de oudere. Hij debuteerde pas op 24-jarige leeftijd en behaalde in zijn carrière 27 prijzen.

Een week na Heerenveen reed hij in een fameuze mijl-wedstrijd, 800 meter heen en weer, tegen de Engelsen op de Groote Wielen bij Leeuwarden, waar hij derde werd achter Pieter Bruinsma en Renke van der Zee. Later blijkt de uitslag van deze ‘eerste Nederlandse internationale’ te berusten op een afspraak tussen de Friezen onderling, zodat de gevreesde Engelsen uit de top van het toernooi, en daarmee uit het prijzengeld, konden worden geweerd. Het leidde tot een fiks schandaal.

Wybe maakte vervolgens deel uit van het zestal rijders dat in januari 1886 rijdt op de Deutsche Meisterschaft in Hamburg, Axel Paulsen wint en Wybe kan er geen potten breken, bij het vervolg in 1887 is hij er niet meer bij.

Belediging

Zoals de website van Johan Ates de Boer laat zien, was Wybe afkomstig uit de nogal ruwe omgeving van het dorp Uitwellingerga, waar zo af en toe de marechaussee handelend moest optreden. Hijzelf bracht in 1895 zeven dagen in de cel door wegens ‘belediging’. Neemt niet weg dat hij als ‘krasse grijsaard’ in 1933 werd benoemd tot erelid van de schaatsbond.

De eerste Nederlander die sneller reed op de 500 meter dan Wybe Zijlstra was Jaap Eden in 1893. Zijlstra overleed in 1937, 81 jaar oud. De dood van deze schaatser werd door geen enkele krant opgemerkt.