De oerknal van de voetbalemancipatie was in 1961 in Alkmaar

Hera United speelt een thuiswedstrijd tegen AZ. Alkmaar speelt een doorslaggevende rol in de emancipatie van het voetbal.

Nel Rentenaar, Klaziena Laan en Ineke Boom leggen de spelregels uit aan jeugdvoetballers. Foto uit 1961 uit het publieke domein via het Nationaal Archief

De afkorting AZ staat voor Alkmaar Zaanstreek-combinatie, als fusieclub van Alkmaar ’54 en FC Zaanstreek. We moeten daarom iets verder kijken dan Alkmaar alleen als het om de oudste meldingen van vrouwenvoetbal gaat.

Ze zijn nog streng ook

Gratis geschiedenis

Zo krijgt AZ er in één klap 35 jaar aan geschiedenis bij, omdat de oudste melding van vrouwenvoetbal uit de Zaanstreek komt. In 1920 werd in Oostzaan een eenmalige wedstrijd gespeeld tussen twee teams, die bestonden uit leden van de plaatselijke korfbalclub.

En ook in de regio van Alkmaar zelf wordt al meer dan eeuw aan vrouwenvoetbal gedaan. De Nieuwe Langedijker Courant van 25 april 1925 meldde dat er voor die zomer zo’n wedstrijd was gepland, waarna er niet meer over geschreven werd. Het is daarom onwaarschijnlijk dat dit evenement daadwerkelijk heeft plaatsgevonden.

Via de regionale kranten blijkt dat er in de kop van Noord-Holland nog veel meer is gebeurd, want tot eind jaren dertig waren daar bijna jaarlijks vrouwenwedstrijden. Die werden georganiseerd als onderdeel van dorpsfeesten, een meerdaagse kermis of als speciaal evenement van de plaatselijke voetbalclub. Dat gebeurde altijd in de zomer, als het reguliere voetbalseizoen was afgelopen.

De twee vrouwenteams van 1920 in Oostzaan. Foto uit het publieke domein, met behulp van de originele krantenverslagen kunstmatig ingekleurd door Gemini

Wat we wel zeker weten is dat er in 1927 in Oudkarspel een damesvoetbalwedstrijd was tijdens de kermis. ‘‘Het was een hoogst animeerend uurtje,’ meldde de Nieuwe Langedijker Courant. De uitslag werd niet vermeld, maar er zal zeker een winnaar zijn geweest, al was het maar omdat er elf medailles beschikbaar waren gesteld.

Deze wedstrijd beviel zo goed dat er twee weken later in diezelfde streek nog één werd georganiseerd. Dat was op het veld van de voetbalvereniging van Nieuwe Niedorp, die een team had samengesteld onder de naam NVV.

De opstelling stond in de Schager Courant van 8 september 1927.

Doel: Hil Leclerq

Achter: Lief Butter en A. Floor

Midden: A. de Jong, F. Sepers, R. Zeeman

Voor: M. Blokker, T. Floor, Ma Floor, M. Sepers, Trien Beets

Van de tegenstander DTS werden geen namen geplaatst, maar dat team kwam uit Oudkarspel. Het is daardoor zeer aannemelijk dat een groot aantal vrouwen van twee weken eerder opnieuw meedeed in Nieuwe Niedorp.

‘Het spel dat de spil van DTS ons laat zien,’ meldt het uitgebreide wedstrijdverslag, ‘is zeer aantrekkelijk. Steeds weet zij den bal te bemachtigen en zuivert het terrein met verre schoten.’ NVV won met 2-1, waarna alle speelsters een herinneringsmedaille kregen.

Onbeschoft

Alkmaar zélf liep in deze ontwikkeling behoorlijk achter op de rest van het land. Op 31 maart 1951 citeerde de Alkmaarsche Courant het clubblad van de Alkmaarse Boys, waarin een vrouwenwedstrijd werd aangekondigd voor enkele dagen daarna.

En daar was de krant het niet mee eens. ‘Het is geen sport voor dames en wij kunnen slechts hopen, al haar goede bedoelingen ten spijt, dat onze lezers hun afkeuring zullen laten blijken door de wedstrijd niet bij te wonen.’

De krant zelf heeft zich aan die oproep gehouden, want er werd geen verslag gemaakt. Daarom weten we ook niet of het tot een wedstrijd is gekomen.

Zo is 23 juli 1955 het startpunt van vrouwenvoetbal in Alkmaar met een wedstrijd tussen Full Speed uit Velsen en Rivolo uit Utrecht. Er werd gespeeld op het terrein van Go-Ahead aan de Westerweg met de hoop dat vrouwenvoetbal ook in deze stad zou aanslaan. Tevergeefs, want dit debuut trok heel weinig mensen.

De Alkmaarsche Courant had er nog steeds geen goed woord voor over. ‘De zeer minimale belangstelling – slechts een honderdtal bezoekers stond verveeld langs het lijntje – kan beschouwd worden als een graadmeter voor het enthousiasme dat de ingezetenen van onze stad voor dit soort sport kunnen opbrengen. Eerlijk gezegd heeft het damesvoetbal met sport weinig te maken.’

Volgens de krant verliet de helft van de aanwezigen in de rust het terrein, omdat ze er wel klaar mee waren. Een aantal jongens bekogelde aanhoudend één van de speelsters met proppen papier, omdat ze haar te dik vonden. De verslaggever van De Alkmaarsche Courant had geen problemen met deze onbeschoftheid, omdat hij het toch al schandalig vond dat er in zijn stad aan vrouwenvoetbal werd gedaan.

Het was nog hem wel opgevallen dat er een mannelijke scheidsrechter de leiding had over deze wedstrijd, die eindigde in 2-0 voor de vrouwen uit Velsen. En juist op dat gebied vond zes jaar later een revolutie plaats in Alkmaar, die internationale aandacht trok.

Jeugdvoetbal

Op 11 juni 1961 werd het jaarlijkse jeugdvoetbaltoernooi in Alkmaar gespeeld, waar maar liefst 5000 jongens aan meededen vanuit de hele kop van Noord-Holland. Volgens Het Vrije Volk was dit evenement het grootste jeugdvoetbaltoernooi ter wereld.

Het werd historisch, omdat Ineke Boom, Klaziena Laan en Nel Rentenaar daar hun debuut maakten als voetbalscheidsrechter. Een wereldprimeur, want nog nooit eerder had een vrouw een officiële functie in het voetbal vervuld.

Uit het schema in het plakboek van Harreveld blijkt dat zij was ingedeeld voor een wedstrijd om 15.12 uur tussen SVW en KVV. Veel tijd om daarvan bij te komen, kreeg ze niet want om 15.44 uur was ze alweer ingeroosterd voor Vitesse – Alcmaria. ‘En regenen dat het deed,’ schreef ze erbij, want het was die dag inderdaad vreselijk weer. Slechtere omstandigheden voor dit debuut waren bijna niet mogelijk.

Boom was in de ochtend op Veld C scheidsrechter bij Alcmaria – Hollandia. Langs de lijn stond een horde journalisten, fotografen en toeschouwers om haar eens zeer kritisch te bekijken. Het maakte Boom niet zo veel uit, want met strakke hand hield ze de wedstrijd onder controle, die Alcmaria met 5-1 won.

“Ze zijn nog streng ook,” mopperde Thijs Leeuwenkamp van Alcmaria over de scheidsrechters, maar deze klacht was een uitzondering. “De jongens vonden het helemaal niet vreemd,” zei ze zelf na afloop. “Het bevreemdde mij eigenlijk, dat ze zo gewoon deden.”

Dagblad Typhoon was onder de indruk van dit optreden: ‘Haar positie op het veld is als aangeboren.’ Zelf had ze trouwens niet anders verwacht: “Ik had al eens eerder naar voetbal gekeken. De spelregels kon ik al voornamelijk, maar toen ik voor de eerste wedstrijd werd aangewezen viel het me wel mee.”

Laan kreeg helemaal geen tijd voor een zenuwachtig begin. De wedstrijd was pas in de eerste minuut toen ze een overtreding in het strafschopgebied constateerde. Zonder aarzeling gaf ze de aanvallende team een penalty, wat de tegenpartij geruisloos accepteerde.

Historische datum

Deze vrouwen waren in het geheim opgeleid door de KNVB-afdeling Noord-Holland, die op dat moment een campagne voerde tegen een enorm scheidsrechterstekort. Het was een idee geweest van afdelingsadministrateur Teun Bakker om ook vrouwen op te leiden. Dat leidde weer tot grote irritatie bij de nationale KNVB-voorzitter Toon Schröder, die niet wilde dat vrouwen een rol speelden in het voetbal.

De afdeling in Alkmaar trok zich er niets van aan en leidde daarna nog eens 29 vrouwelijke scheidsrechters op. Ruim anderhalf jaar later won Alkmaar deze strijd van het nationale KNVB-bestuur, waarna deze vrouwen officieel werden erkend als scheidsrechter.

Het afdelingsblad van Noord-Holland jubelde: ‘Zaterdag 3 november 1962 is een historische datum geworden in de bewogen geschiedenis van de K.N.V.B. en zeker ook van onze Afdeling. De vrouwelijke scheidsrechter doet officieel haar intrede in onze Bond en de Bondsafgevaardigden hebben met het aanvaarden van dit voorstel getoond een open oog te hebben voor de praktijk en met beide benen op de grond te staan.’

Met terugwerkende kracht werden alle vrouwelijke scheidsrechters uit het voorgaande seizoen lid van de KNVB. Zij waren daarmee de eerste vrouwelijke leden van een voetbalbond. En dan niet alleen in Nederland, maar in de hele wereld!