Drie historische voorbeelden van politiek geweld in aanloop naar de Olympische Spelen en het WK voetbal

De voorbereidingen voor het WK voetbal worden niet verstoord door de aanval op Iran, zo zegt de FIFA. Dezelfde woorden werden gebruikt in 1940, 1978 en 1980.

De vlag van de Olympische Spelen die nooit zijn gehouden. Foto via Wikicommons

Enkele maanden voordat het WK voetbal begint, begint één van de gastlanden een bloedig conflict. Iets vergelijkbaars hebben we eerder gezien in de sportgeschiedenis.

Onder deze omstandigheden kan het Internationaal Olympisch Comité slechts rustig den verdere loop der gebeurtenissen gadeslaan

Tokio 1940

Tokio werd aangewezen als stad voor de Olympische Spelen van 1940. Het land wilde zich groots, bombastisch en overweldigend presenteren om het 2600-jarig bestaan van het Japanse Keizerrijk te vieren. In de zomer van 1937 sprak IOC-voorzitter Henri de Baillet Latour zijn vertrouwen uit in de organisatie. “Men zal zich dan ook door niemand van de uitgestippelde weg laten afdringen.”

Dat bleek, want De Baillet – Latour riep Japan niet ter verantwoording toen het een maand later China binnenviel en Beijing veroverde. “Korte tijd geleden heeft het verantwoordelijke comité in Japan mij uitdrukkelijk bericht, dat Japan, ondanks het conflict met China met de organisatie der Spelen van 1940 wenst door te gaan en zijn verbintenissen zal nakomen. Onder deze omstandigheden kan het Internationaal Olympisch Comité slechts rustig den verdere loop der gebeurtenissen gadeslaan.”

Het IOC zweeg opnieuw tijdens het bloedbad van Nanking, de Japanse massamoord op ongeveer 340.000 Chinezen vanaf december 1937.

Binnen het IOC kwam steeds meer weerstand, beginnend bij de Britse sportofficial Mr. Pash, die vond dat Japan door zijn handelen “zich bij voorbaat het recht heeft ontnomen, de Olympische Spelen te organiseren.” Het Nederlandse IOC-lid Pieter Scharroo sloot zich hierbij aan. De Internationale Atletiek Federatie besprak de mogelijkheid van een boycot.

Het waren uiteindelijk de Japanners zélf, die in juli 1938 de organisatie teruggaven vanwege de oorlog. Dat besluit is dus nooit door het IOC zelf genomen, dat ook daarna Japan nooit openlijk heeft aangesproken op zijn oorlogsmisdaden tijdens het voorbereiden van de Olympische Spelen.

Helsinki werd daarna aangewezen als organisator, maar tijdens de voorbereidingen werd Finland binnengevallen door de Sovjet-Unie. Toen ook nog de Tweede Wereldoorlog uitbrak, werden die Spelen alsnog afgelast.

Argentinië 1978

Al in 1966 werd Argentinië aangewezen voor het WK voetbal van 1978. In de twaalf jaren daarna verliep alles zeer chaotisch.

De FIFA zag zich daarna keer op keer gedwongen om te bevestigen dat Argentinië inderdaad in 1978 het wereldkampioenschap voetbal organiseerde. In de zomer van 1974 kwam het WK serieus in gevaar na het overlijden van president Juan Peron en de machtsovername van zijn vrouw Isabel, waarna er binnen enkele maanden ongeveer 140 dodelijke slachtoffers vielen bij gewelddadige confrontaties. Tijdens een bezoek van hoge FIFA-officials in oktober dat jaar was er een grote politiemacht op de been uit angst voor ontvoeringen of aanslagen.

Binnen deze verwarring grepen Nederland en België eind 1974 zelfs de kans om de organisatie van het wereldkampioenschap over te nemen. Als mogelijke speelsteden werden Antwerpen, Brussel, Luik, Brugge, Amsterdam, Eindhoven, Enschede, Den Haag, Rotterdam en Utrecht aangewezen.

Het optimisme van Nederland en België werd alleen per ommegaande ontkracht door de FIFA, want volgens voorzitter João Havelange was er helemaal geen sprake van een verplaatsing van het WK. Aarzelend gaf de KNVB daarna toe dat Nederland en België vooralsnog vooral met zichzelf bezig waren geweest. “We hadden natuurlijk eerst kunnen gaan lobbyen, maar we hebben het om geen tijd te verliezen bewust hard op tafel gegooid.”

Na de staatsgreep van generaal Jorge Videla in 1976 werd Argentinië één van de meest beruchte dictaturen van zijn tijd. En dan was er ook nog de moord op Omar Carlos Actis, de voorzitter van het organisatiecomité op 7 juli 1976. Het regime trok daarop de complete organisatie naar zich toe, een duidelijke politieke ingreep.

Ondanks al dit politiek geweld greep de FIFA niet in. Het WK van 1978 staat bijna een halve eeuw later nog steeds bekend als het evenement der mensenrechtenschenders.

Moskou 1980

Moskou organiseerde de Zomerspelen van 1980 in Moskou. Een half jaar vóór de openingsceremonie viel de Sovjet-Unie Afghanistan binnen. Meteen daarna kwamen er vanuit de westerse wereld oproepen om de Olympische Spelen te boycotten. Ook werd er voorgesteld om die te verplaatsen naar een ander land.

De Volkskrant meldde op 2 januari 1980 dat hierover al was gesproken tijdens een spoedberaad van de NAVO. ‘West-Duitsland heeft de suggestie gedaan om een boycot van de Olympische Spelen in overweging te nemen, indien de Sovjet-Unie haar gevechtstroepen niet uit Afghanistan terugtrekt. De NAVO-landen zouden de West-Duitse suggestie naar verluidt in studie nemen.’

Zo keek het IOC er zelf niet naar, bleek tijdens de nieuwjaarsrede van voorzitter Lord Killanin. “Ik heb altijd het idee,” opende hij, “dat officials en zelfs het Internationaal Olympisch Comité soms vergeten dat de belangen van de sportmensen voorop dienen te staan en dat niets – ook niet om redenen van discriminatie wegens politieke overtuiging, geloof of ras – hen mag verhinderen deel te nemen aan internationale krachtmetingen.”

Killanin koos daarmee ondubbelzinnig de kant van de Sovjet-Unie. Hij zei tenslotte niet dat dit land er zelf verantwoordelijk voor was dat de belangen van de sportmensen in Afghanistan ernstig werden geschonden. Zij werden extreem gehinderd bij hun pogingen om deel te nemen aan die internationale krachtmetingen.

Deze zogenaamde politieke neutraliteit werd zeer gewaardeerd door het communistische regime. Het Russische persbureau TASS noemde de opstelling van het IOC een overwinning voor de olympische beweging, waarbij Killanin een vechter was voor de zaak van de vrede en het wederzijdse begrip.

‘Met geen woord’, oordeelde Trouw nuchter, ‘is er gerept over het evidente feit dat het ene lid van het IOC door het andere is overvallen. Het IOC meent zich dan te buiten te gaan aan politieke handelingen en daar is het wars van. Althans wanneer dat zo uitkomt.’