Het jubileum dat niemand viert: 65 jaar geleden werd de eerste sportdocumentaire op de Nederlandse tv uitgezonden

Herman Kuiphof maakte als eerste Nederlandse tv-maker sportdocumentaires. Op 10 augustus 1960 begon hij met de serie Achter de Sportprestatie.

Fragment uit de eerste uitzending

Herman Kuiphof maakte in de jaren zestig enkele tientallen sportdocumentaires voor de V.P.RO. (mét puntjes!) Op 10 augustus 1960 was de eerste uitzending van Achter de Sportprestatie. Eddy Pieters-Graafland kwam aan het woord, net als Bep Bakhuys.

Wij hopen nu maar, dat het zal aanslaan

Vrije Geluiden

Kuiphof kondigde zijn eigen uitzending aan in Vrije Geluiden, het blad van de V.P.R.O. ‘De ontwikkelingen in de sport zijn vele en ingrijpend. Er is natuurlijk veel veranderd voor de mens, die zijn sport niet meer als ontspanning beoefent, maar als beroep.’

Door al die ontwikkelingen was hij nieuwsgierig geworden naar het leven van de topsporter: ‘Hoe voelt hij die verandering zelf aan? Is het element „spel” naar zijn gevoel toch nog gedeeltelijk behouden gebleven, of is het helemaal een zaak van nuchtere broodwinning geworden?’

Regisseur Joes Odufré was de geestelijk vader van het nieuwe programma. ‘Wij hopen nu maar, dat het zal aanslaan. Het onderwerp is veelomvattend en zeker niet gemakkelijk te realiseren. Maar we vertrouwen, dat het velen zal aanspreken en in leder geval hebben we ons best gedaan, in woord en beeld, in filmflitsen en interviews, iets aan te duiden van hetgeen achter de sportprestaties ligt.’

Kuiphof moest zelf duidelijk nog wennen aan zijn rol als interviewer in beeld. Tijdens interviews stond of zat hij vaak half van de camera afgewend. Het geheel komt 65 jaar na dato af en toe nogal onbeholpen over. Dat is niet vreemd, want Kuiphof deed tenslotte iets wat niemand ooit voor hem had gedaan: sporters serieus interviewen voor een televisie-uitzending.

In gesprek met Eddy Pieters Graafland

De reacties

Alle kranten schreven de dag na de uitzending over die eerste sportdocumentaire op de Nederlandse tv. Het Vrije Volk was het meest positieve van allemaal. ‘Met een belangwekkend en ietwat ongewoon sportslot zette de VPRO gisteravond een fraaie glanzende kroon op een gevarieerde, voor ieder boeiende televisie-avond! Die sportkroon bestond nu eens niet uit louter interviews met kampioenen of met olympische kandidaten, maar was opgebouwd uit een min of meer wetenschappelijke, benadering van het probleem topprestaties.’

De andere dagbladen dachten daar heel anders over. ‘De presentator sneed een onderwerp aan,’ aldus De Volkskrant, toen nog nog katholiek, ‘dat aan alle kanten mogelijkheden te over bood voor een eerlijke „harde” uitzending die een verhelderend en onthullend effect had kunnen hebben.’ Het kwam er alleen niet van: ‘De goede bedoeling was er wel, maar het onderwerp werd over het algemeen zo vriendelijk en wezenloos aangepakt, dat men halverwege de uitzending nog steeds niet wist wat er nu eigenlijk werd betoogd.’

Daar was Het Parool het mee eens: ‘Ook van het goede kan men te veel krijgen. Het bewijs daarvoor werd gisteravond overduidelijk geleverd door de VPRO die een televisiesportprogramma op de beeldbuis zette dat wetenswaardige zaken behandelde, maar als voornaamste bezwaar wel had dat het niet meer op scheen te willen houden.’

De recensent van Het Nieuwsblad van het Noorden had zich daar dan weer niet zo aan gestoord: ‘De opzet van dit programma, dat zeer rustig en huiselijk door Herman Kuiphof werd geïntroduceerd, was de aandacht er op te vestigen dat de sport niet louter afhankelijk mag zijn van de cijfers en records, maar dat ook de stijl van de sportbeoefenaar terdege meetelt.’

Het Algemeen Handelsblad maakte er weinig woorden aan vuil: ‘En ten slotte zag men dan een onconventioneel sportuitzendinkje van Herman Kuiphof.’

Herman Kuiphof en Bep Bakhuys

Niet meer online

De uitzending van 65 jaar geleden heeft online gestaan bij de VPRO, maar is inmiddels niet meer te vinden. Dat geldt voor alle documentaires van Kuiphof, waarvan er zo’n 25 bewaard zijn gebleven bij Beeld en Geluid. Het gaat dan om deze opnames:

• 10 augustus 1960 met voetballers Bep Bakhuys en Eddy Pieters Graafland.
• 2 april 1962 over voetballer Stanley Matthews
• 2 juni 1962 over het Nederlandse tennis. Met Kea Bouman, Hans van Swol en Madzy Rollin Couquerque
• 1 december 1962 over de Elfstedentocht. Met een rijder van de eerste Elfstedentocht uit 1909.
• 10 februari 1963 over de Olympische Winterspelen
• 6 april 1963 over vrouwen op de Olympische Spelen. Met Zus Braun (goud 1928), Tollien Schuurman (de beste sprintster ter wereld van de jaren 30), Rie Mastenbroek (drie keer goud in 1936) en Fanny Blankers-Koen.
• 24 juli 1963 over kaatsen en windhondenrennen
• 30 november 1963 over Abe Lenstra
• 29 februari 1964 over scheidsrechter Leo Horn
• 30 mei 1964 over wielerploegleider Kees Pellenaars
• 29 augustus 1964 over zwemcoach Jan Stender
• 20 november 1964 over karten
• 21 januari 1965 over wielrenner Arie van Vliet
• 21 mei 1965 over voetballer Cor van der Hart
• 10 juni 1965 over dameswielrennen
• 27 oktober 1965 over Coen Moulijn
• 19 november 1965 over het WK voetbal van 1966 in Engeland
• 26 januari 1966 over de ontwikkeling van het Nederlands voetbal.
• 12 maart 1966 over Ard Schenk en Kees Verkerk.
• 27 april 1966 over Tom Okker
• 11 juni 1966 over baanrenner Tiemen Groen
• 12 juni 1966 over de Olympische Spelen van 1972 in München 
• 10 september 1966 over Eddy Pieters Graafland

Hier zitten zeer interessante onderwerpen bij als het vrouwenwielrennen in 1965, omdat die de beginperiode van deze sport betreft. Het portret over Leo Horn gaat over één van de belangrijkste voetbalscheidsrechters die ons land ooit had. En dan is er nog die uitzending van begin 1966 over de ontwikkeling van het Nederlandse voetbal, gemaakt vlak vóór de internationale doorbraak.

Los daarvan is het boeiend om te weten dat Kuiphof met sporters sprak van vóór de Tweede Wereldoorlog als Kea Bouman, Zus Braun en Tollien Schuurman. Helaas is het allemaal niet meer te raadplegen, ondanks een verzoek van Sportgeschiedenis in 2019 aan de VPRO om die documentaires weer beschikbaar te stellen.